Giới quan sát quốc tế cho rằng các đồng minh của Mỹ từ châu Âu đến châu Á đang viết lại các quy tắc ứng xử, phớt lờ những lời lẽ của ông Trump và tạo ra các kênh ngoại giao mới để đối phó chính sách đối ngoại của Nhà Trắng mà họ cho là “ngày càng bị chi phối bởi các cá nhân chứ không phải thể chế”.

Khoảng trống liên lạc ngoại giao

Khi Tổng thống Trump cảnh báo Iran ngày 7-4 rằng “cả một nền văn minh sẽ diệt vong đêm nay”, một nhà ngoại giao châu Âu tại Washington cho biết chính phủ của họ muốn có câu trả lời khẩn cấp cho câu hỏi đáng lo ngại: Liệu Tổng thống Mỹ có đang cân nhắc việc sử dụng vũ khí hạt nhân hay không?

Tổng thống Trump và Ngoại trưởng Rubio ở Nhà Trắng. Ảnh: Getty Images

Trước lo ngại thảm họa, các chính phủ châu Âu lập tức tìm kiếm sự trấn an thông qua kênh truyền thống là Bộ Ngoại giao Mỹ. Nhưng các quan chức ngoại giao Mỹ đã đưa ra câu trả lời đáng lo ngại: Họ không biết Trump muốn nói gì hoặc những lời nói của ông ta có thể báo trước những hành động nào.

Sự việc chưa từng có trên cho thấy một sự đổ vỡ lịch sử trong nền ngoại giao Mỹ. Trong bối cảnh một tổng thống đặc biệt khó đoán đang làm rung chuyển thị trường và các thủ đô bằng những tuyên bố đầy kịch tính, các chính phủ trên khắp thế giới vội vã tìm kiếm sự rõ ràng, nhưng lại phát hiện ra rằng các đầu mối liên lạc thông thường của họ - tại các đại sứ quán Mỹ hoặc bên trong Washington - đều mất tích, im lặng hoặc không được thông báo. 

Thực tế, có ít nhất một nửa trong số 195 vị trí đại sứ của Mỹ trên toàn thế giới hiện đang bỏ trống. Mặt khác, các nhà ngoại giao chuyên nghiệp thường chiếm từ 57% đến 74% số đại sứ Mỹ. Nhưng trong nhiệm kỳ thứ hai của ông Trump, chỉ có khoảng 9% số người được ông bổ nhiệm làm đại sứ là các nhà ngoại giao chuyên nghiệp - một sự suy giảm đáng kể về chuyên môn thể chế vốn là yếu tố định hướng cho nền ngoại giao Mỹ trong lịch sử.

Tuy nhiên, chính quyền Trump đã bác bỏ quan điểm về sự đổ vỡ, cho rằng những thay đổi này “đã giúp Chính phủ Mỹ hoạt động hiệu quả hơn, gọn nhẹ hơn và có khả năng thực thi chính sách đối ngoại của tổng thống một cách hiệu quả hơn”. 

Đồng minh thay đổi cách tiếp cận

Khi các nhà ngoại giao chuyên nghiệp của Mỹ bị sa thải hoặc bị gạt ra ngoài lề, các đồng minh của họ đã phải thay đổi cách thức giao tiếp với Washington. Thay vì dựa vào các đại sứ quán hoặc các kênh chính thức, các chính phủ nước ngoài cho biết họ đang tái cấu trúc hoạt động ngoại giao của mình xung quanh một nhóm nhỏ những người có quyền tiếp cận trực tiếp với tổng thống, khiến nhiều nước phải phụ thuộc vào các kênh không chính thức để quản lý một siêu cường mà các tín hiệu của nó ngày càng trở nên thất thường. 

Quả thật, sau lời đe dọa tiêu diệt Iran của ông Trump làm dấy lên nỗi lo sợ về chiến tranh hạt nhân, các quan chức ở Anh, Pháp và Đức đã soạn thảo một tuyên bố chung “gay gắt” vào cuối ngày hôm đó. Nhưng họ đã chọn không công bố tuyên bố này, vì cho rằng ngôn từ của Trump chỉ là lời nói suông và một lời chỉ trích công khai có thể khiến ông ta tiếp tục ném bom. Đến tối, Tổng thống Trump đã tuyên bố thỏa thuận ngừng bắn 2 tuần với Iran.

Sự phản ứng e dè trên của các cường quốc châu Âu minh họa cho cách tiếp cận mà nhiều đồng minh hiện đang theo đuổi: kiềm chế thay vì đối đầu. Nhưng các nhà ngoại giao cho rằng việc liên tục coi thường các mối đe dọa của ông Trump cũng rất nguy hiểm vì nó có thể khiến họ không chuẩn bị sẵn sàng khi một cuộc khủng hoảng khác sắp xảy ra.

Hơn một năm kể từ khi ông Trump nhậm chức nhiệm kỳ thứ hai, ảnh hưởng và thông tin từ Mỹ ngày càng được truyền tải thông qua một số ít đặc phái viên. Nổi bật nhất là con rể của ông, Jared Kushner, và người bạn lâu năm của tổng thống - nhà phát triển bất động sản Steve Witkoff. Ông Kushner không có chức danh chính thức nào trong chính phủ và ông Witkoff không có kinh nghiệm ngoại giao. Nhưng một số chính phủ nước ngoài vẫn ưu tiên liên lạc với họ hơn các kênh chính thức.

Các quốc gia khác đã tìm ra những con đường riêng không chính thống để tiếp cận Nhà Trắng. Các quan chức Hàn Quốc đã bỏ qua các nhà đàm phán thương mại của Mỹ để thiết lập quan hệ với Chánh văn phòng Nhà Trắng Susie Wiles, người mà họ cảm thấy có thể giải thích ý định thực sự của ông Trump về mức thuế 25% của ông. Và Nhật Bản đã tìm thấy một trung gian bất ngờ ở người sáng lập SoftBank, Masayoshi Son - một trong những người bạn chơi golf của ông Trump.

ĐỨC TRUNG (Theo Reuters)