Công cuộc tìm kiếm, tiếp cận nguồn khoáng sản quan trọng đang trở nên gay gắt hơn giữa Mỹ và Trung Quốc khi cả hai đẩy mạnh các chiến lược địa chính trị để can thiệp chuỗi cung ứng quốc tế.

Mỏ dầu trên biển Bột Hải của Trung Quốc. Ảnh: cnsphoto

Trung Quốc “vũ khí hóa” nguyên liệu thô

Số lượng hạn chế xuất khẩu nguyên liệu thô quan trọng được các chính phủ ban hành đã tăng hơn 5 lần, lên 13.102 biện pháp trong giai đoạn 2009-2020. Việc kiểm soát xuất khẩu công nghệ hoặc nguyên liệu thô quan trọng thường được giải thích bằng nhu cầu thúc đẩy các ngành công nghiệp hạ nguồn, tăng doanh thu, bảo vệ môi trường và an ninh
quốc gia.

Nhưng sâu bên trong còn có những động cơ khác, chẳng hạn chiếm ưu thế trước đối thủ địa chính trị. Mục tiêu này được nhắc đến khi Trung Quốc ra lệnh cấm xuất khẩu các nguyên liệu giá trị chiến lược sang Mỹ cuối năm ngoái. Trong động thái thể hiện sự thống trị chuỗi cung ứng khoáng sản chủ chốt, Bắc Kinh tiếp tục thắt chặt cung ứng gali, germani, than chì cùng 5 kim loại khác bao gồm vonfram ra thế giới. Ðây đều là những vật liệu cần thiết sản xuất chất bán dẫn, đạn dược, tên lửa và pin xe điện.

Hành động phô trương vị thế trong chuỗi cung ứng toàn cầu báo hiệu Trung Quốc không ngần ngại đáp trả loạt trừng phạt thương mại của chính quyền Tổng thống Mỹ Donald Trump. Ðồng thời, nó phản ánh chiến lược của cường quốc châu Á sẵn sàng sử dụng kiểm soát xuất khẩu như “vũ khí” để củng cố ảnh hưởng địa chính trị và làm suy yếu áp lực từ Washington. Song song với tính toán đó, Bắc Kinh còn không ngừng tìm kiếm các nguồn tài nguyên giá trị để củng cố vị thế và đảm bảo lợi ích lớn nhất trong cuộc chiến giành các nguồn tài nguyên giá trị toàn cầu.

Gần đây, Bộ Công nghiệp và Công nghệ thông tin Trung Quốc đã công bố kế hoạch hành động định hướng phát triển cho ngành sản xuất lưu trữ năng lượng, đồng thời cam kết phân bổ có trật tự quyền khai thác mỏ và tăng cường an ninh tài nguyên trong nước. Nỗ lực này dự kiến giúp Trung Quốc khai thác thêm nhiều khoáng sản quan trọng như lithium, coban và niken. Trước đó, Trung Quốc đã lập “vành đai” khoáng sản lithium dài 3.000 km với trữ lượng từ 20 đến 30 triệu tấn, đảm bảo giá lithium không bị các công ty khai thác phương Tây chi phối. Nước này còn phát hiện các mỏ đất hiếm khổng lồ ở tỉnh Vân Nam với trữ lượng tiềm năng lên tới 1,15 triệu tấn. Công cuộc khai thác tiếp tục có đột phá khi Bắc Kinh xác định được 10 mỏ uranium quy mô lớn, phát hiện thêm 10 mỏ dầu trữ lượng hơn 100 triệu tấn mỗi mỏ và mỏ khí đốt hơn 100 tỉ mét khối trữ lượng.

Chiến lược giảm phụ thuộc của Mỹ

Ðộng thái của Trung Quốc, từ hạn chế xuất khẩu tới những đột phá trong thăm dò khoáng sản, diễn ra trong bối cảnh Mỹ đang tìm kiếm các nguồn khoáng sản quan trọng mới nhằm tăng cường năng lực bảo vệ các nguồn tài nguyên quan trọng và giảm phụ thuộc vào các đối thủ trên đấu trường địa chính trị.

Dưới thời cựu Tổng thống Mỹ Joe Biden, Nhà Trắng thông qua nhiều chương trình mở các mỏ mới nhằm tăng sản lượng khai thác, tăng năng lực sản xuất khoáng sản thiết yếu trong nước. Duy trì tính bền vững của chuỗi cung ứng và phát triển kinh tế tuần hoàn, Washington đồng thời áp dụng sáng kiến cải tiến công nghệ tái chế khoáng sản quan trọng. Mong muốn tiếp cận nhiều nguồn cung không nằm trong tầm kiểm soát của Trung Quốc, Mỹ đặc biệt chú trọng chiến lược “friendshoring” củng cố quan hệ với các nước đồng minh như Úc, Canada và châu Âu; đồng thời lập liên minh với nhiều quốc gia giàu tài nguyên để đối phó sự bá quyền của Trung Quốc trên thị trường.

Thông qua các chỉ thị hành pháp và lập pháp, Tổng thống Trump sau khi nhậm chức vào tháng 1 tiếp tục giải quyết các lỗ hổng có nguy cơ làm gián đoạn chuỗi cung ứng khoáng sản quan trọng. Cụ thể, chính quyền Tổng thống Trump không chỉ đơn giản hóa các thủ tục mà còn ưu tiên cung cấp tài chính cho doanh nghiệp, hỗ trợ người lao động Mỹ trong các dự án khai thác trong nước. Washington còn đặc biệt củng cố hàng rào thuế quan, trong đó trọng tâm là những nguồn nguyên liệu nguồn gốc từ Trung Quốc. Hiện chính quyền của Tổng thống Trump còn gây sức ép buộc Ukraine đổi một nửa trữ lượng đất hiếm lấy sự đảm bảo an ninh.

Phản ứng toàn cầu

Với tham vọng của Mỹ và Trung Quốc thiết lập quyền kiểm soát đối với ngành nguyên liệu thô, diễn biến này được dự báo thay đổi động lực thị trường và chuỗi cung ứng, gây ảnh hưởng đến các mô hình thương mại quốc tế và đe dọa sự ổn định lâu dài.

Trước thực tế này, một số nước giàu tài nguyên như Mexico, Chile, Zimbabwe và Indonesia bắt đầu hành động, chẳng hạn như ban hành luật quốc hữu hóa và hạn chế xuất khẩu nhằm thắt chặt kiểm soát tài nguyên trong nước. Trong khi đó, các nền kinh tế lớn, bao gồm Liên minh châu Âu đã và đang đánh giá lại các liên minh địa chính trị nhằm bảo đảm chuỗi cung ứng thay thế, tăng cường năng lực công nghiệp trong nước và giảm phụ thuộc vào Trung Quốc. Những thay đổi được thúc đẩy bởi mong muốn ổn định kinh tế và đa dạng hóa nguồn cung toàn cầu như vậy có thể dẫn đến mối liên kết địa chính trị mới và định hình lại quan hệ quốc tế.

MAI QUYÊN (Theo Eastasiaforum, trendsresearch)