MAI QUYÊN (Theo E&E News, Politico)

Mỹ đang tiến hành một cuộc “tấn công quyến rũ” trên toàn cầu nhằm gia tăng khả năng tiếp cận những khoáng sản đóng vai trò thiết yếu trong các dự án trọng điểm quốc gia. Mục tiêu mới nhất là Mông Cổ, đất nước giàu các nguồn tài nguyên không thể tái tạo như vàng, đồng, than và đất hiếm nhưng chưa được khám phá hết.

Mỏ khoáng sản đất hiếm Bayan Obo của Mông Cổ. Ảnh: Getty Images

Hồi tháng 6, các nhà ngoại giao cấp cao Mỹ, Hàn Quốc đã có chuyến thăm tới thủ đô Ulan Bator, khởi động nhóm thảo luận 3 bên đầu tiên nhằm thắt chặt quan hệ chính trị - kinh tế với Mông Cổ. Qua trao đổi, các quan chức nhất trí tổ chức thường kỳ các cuộc họp 3 bên về khoáng sản quan trọng, hỗ trợ thúc đẩy dự án hợp tác giữa các nước.

Sự kiện trên làm sáng tỏ nỗ lực của Mỹ trong tìm kiếm quan hệ hợp tác với những quốc gia địa hình sa mạc, sườn đồi và có trữ lượng dồi dào các nguồn khoáng sản cần thiết trong sản xuất xe điện và năng lượng sạch. Mục tiêu là tái thiết và đa dạng hóa chuỗi cung ứng nguyên liệu thô cho các ngành công nghiệp trọng điểm trong nước, rộng hơn là giảm phụ thuộc toàn cầu vào Trung Quốc. Nỗ lực này trở nên cấp bách ở thời điểm quan hệ Washington và Bắc Kinh chưa có dấu hiệu khởi sắc, dấy lên lo ngại Trung Quốc siết chặt quyền tiếp cận khoáng sản khi Mỹ chạy đua sản xuất năng lượng tái tạo và xe điện theo cấp số nhân.

Thách thức nào cho Mỹ?

Theo Thứ trưởng Ngoại giao Mỹ phụ trách tăng trưởng kinh tế, năng lượng và môi trường Jose Fernandez, Mông Cổ là một ví dụ về những gì Washington mong muốn đạt được thông qua Sáng kiến Ðối tác An ninh Khoáng sản. Ðây là cơ chế hợp tác giữa 14 nước bao gồm Mỹ, Úc, Canada, Nhật Bản, Hàn Quốc, Ấn Ðộ và một số quốc gia châu Âu nhằm tăng cường đầu tư bền vững vào khai thác, xử lý và tái chế khoáng sản quan trọng.

Cơ quan Năng lượng Quốc tế ước tính, nhu cầu đối với các khoáng sản cốt lõi sẽ tăng trong hai thập kỷ tới nếu tiến độ sản xuất năng lượng tái tạo đủ nhanh để đáp ứng các mục tiêu của Thỏa thuận khí hậu Paris. Trong đó, nhu cầu về đồng, loại khoáng sản mà Mông Cổ sở hữu rất nhiều và được sử dụng trong công nghệ năng lượng Mặt trời và gió, có thể tăng hơn 40%. Viễn cảnh này là cơ hội để Mông Cổ phát triển kinh tế khi đang hứng chịu tác động lớn từ biến đổi khí hậu. Vấn đề là nhiều dự án khai thác đang vấp phải rào cản từ cộng đồng địa phương vốn chủ yếu sống bằng nghề chăn nuôi du mục. Vì vậy, để thúc đẩy hợp tác, các nhà quan sát cho rằng Washington bên cạnh hỗ trợ thu hút đầu tư tư nhân và đảm bảo có trách nhiệm với môi trường thì cần thuyết phục người dân Mông Cổ nói riêng và những quốc khác nói chung về việc giới doanh nghiệp Mỹ không thực thi chính sách cưỡng ép đất đai và con người để chiếm dụng
tài nguyên.

Ngoài khó khăn trên, thách thức hậu cần liên quan căng thẳng địa chính trị cũng đang diễn ra. Xét về địa lý, Mông Cổ bị “kẹp” giữa Nga - Trung Quốc và không có tuyến đường bộ nào ra khỏi đất nước mà không đi qua 2 quốc gia kể trên. Vấn đề ở chỗ đây cũng là 2 đối thủ cạnh tranh chiến lược lớn nhất của Mỹ hiện nay. Từng bị kẹt giữa trong 2 cuộc chiến tranh lạnh giữa Trung Quốc với Liên Xô và giữa Mỹ với Liên Xô, Mông Cổ những năm qua đã tìm cách giảm bớt sự kìm kẹp của các nước láng giềng bằng cách hợp tác với nhiều quốc gia như Mỹ, Pháp và Úc để cân bằng lợi ích. Nhưng trong bối cảnh kinh tế toàn cầu ảm đạm sau đại dịch COVID-19, nhiều khả năng Mông Cổ thận trọng hơn trước viễn cảnh mở rộng hợp tác cùng Washington để tránh ảnh hưởng quan hệ thương mại lâu đời với Bắc Kinh. Khoảng 1/4 nền kinh tế Mông Cổ hiện phụ thuộc vào khai khoáng và gần 90% doanh thu xuất khẩu của nước này đến từ khoáng sản. Phần lớn khoáng sản được Trung Quốc tiêu thụ, không thì cũng chuyển đến đây để xử lý hoặc trung chuyển qua các cảng của đại lục. “Nếu Trung Quốc ngừng mua than và đồng từ Mông Cổ, kinh tế chúng tôi có thể bị đình trệ” - theo cựu quan chức ngoại giao Amar Adiya.