Đại diện Philippines và Mỹ ký thỏa thuận EDCA hôm 28-4. Ảnh: AP

Hôm 28-4, Mỹ và Philippines đã ký thỏa thuận tăng cường hợp tác quân sự (EDCA) có hiệu lực 10 năm, cho phép tăng cường sự hiện diện của quân đội Mỹ tại quốc gia Đông Nam Á này. Việc ký kết diễn ra ngay trước chuyến thăm Manila của Tổng thống Mỹ Barack Obama và giữa lúc Washington nỗ lực "xoay trục" châu Á còn Philippines đang căng thẳng trong tranh chấp lãnh hải với Trung Quốc.

Theo thỏa thuận vừa được Bộ trưởng Quốc phòng Philippines Voltaire Gazmin và Đại sứ Mỹ Philip Goldberg ký kết, Manila cho phép Mỹ sử dụng các căn cứ và cơ sở quân sự, trong đó có các sân bay và hải cảng, nhưng các căn cứ đó "vẫn sẽ nằm trong sự kiểm soát của Philippines". Mặc dù EDCA không cấp phép mở căn cứ quân sự Mỹ lâu dài ở Philippines nhưng cho phép lực lượng của Washington luân chuyển tàu và máy bay thường xuyên hơn, cũng như tham gia nhiều cuộc tập trận hơn với lực lượng của nước chủ nhà.

Theo Evan Medeiros - phụ trách các vấn đề châu Á của Hội đồng An ninh quốc gia Mỹ, EDCA là thỏa thuận quân sự quan trọng nhất giữa Washington và Manila trong nhiều thập niên qua. Nó sẽ đảm bảo sự hỗ trợ của Mỹ đối với các nước trong khu vực đang có tranh chấp lãnh hải với Trung Quốc, đặc biệt trên biển Đông. Nó cũng giúp Mỹ có thể phản ứng linh hoạt hơn trước các mối đe dọa an ninh cũng như các thảm họa thiên nhiên tại khu vực. Giám đốc Viện nghiên cứu Hòa bình, bạo loạn và khủng bố Philippines Rommel Banlaoi nhận định EDCA "không chỉ tăng cường sự hiện diện của Mỹ tại khu vực mà còn là cơ sở cho sự tăng cường hỗ trợ quân sự của Mỹ đối với Philippines như một đồng minh trọng yếu ngoài NATO (Tổ chức Hiệp ước Bắc Đại Tây Dương)". Ông Banlaoi cho rằng Philippines có thể tận dụng EDCA như một đòn bẩy để chống lại sự hiện diện của lực lượng quân sự và bán quân sự Trung Quốc tại các đảo đang tranh chấp ở biển Đông. Trong khi đó, chuyên gia Michael Green tại Trung tâm Chiến lược và nghiên cứu quốc tế cho rằng hiệp ước trên không chỉ giúp bảo vệ Philippines mà còn giúp dàn trải lực lượng Mỹ tốt hơn tại khu vực.

Việc Washington tăng cường quân đội tại nước trước đây từng là thuộc địa của Mỹ là một vấn đề khá nhạy cảm. Trước đây, Mỹ từng có những căn cứ lớn trên quốc đảo này nhưng phải rút quân vào năm 1992 do làn sóng phản đối của dân chúng. Tuy nhiên, trong khoảng 10 năm qua, Trung Quốc bắt đầu chiếm đóng và tranh chấp các đảo mà Manila tuyên bố chủ quyền khiến giới chức Philippines khởi động thương lượng hợp tác quân sự với Mỹ. Năm 1999, hai nước đã ký thỏa thuận cho phép các lực lượng Mỹ trở lại và tham gia các cuộc tập trận chung. Từ năm 2002, Mỹ đã điều hàng trăm nhân viên quân sự đến miền Nam Philippines để hỗ trợ huấn luyện và tham mưu trong công tác chống các phiến quân Hồi giáo liên quan đến mạng lưới khủng bố al-Qaeda. Những động thái "khiêu khích" trong thời gian gần đây của Bắc Kinh càng khiến Manila muốn có thêm sự hỗ trợ quốc phòng từ Washington. Tuy nhiên, Phó cố vấn an ninh quốc gia Mỹ Ben Rhodes cho rằng EDCA "không phải được thiết kế để giải quyết các tranh chấp trên biển hay vì bất kỳ một tranh chấp lãnh hải nào". Ông nhấn mạnh việc tăng cường quan hệ an ninh song phương nhằm ngăn chặn các hoạt động khiêu khích có thể dẫn đến xung đột vũ trang tại khu vực.

Phát biểu trong cuộc họp báo chung sau hội đàm với người đồng nhiệm nước chủ nhà, Tổng thống Obama tái khẳng định Mỹ sẽ không tìm cách lấy lại hoặc thiết lập căn cứ quân sự mới ở Philippines và theo EDCA, Mỹ sẽ chỉ luân phiên binh lính Mỹ tại Philippines, qua đó giúp quân đội hai nước có thể tập luyện và phối hợp với nhau nhằm xây dựng năng lực phòng thủ và ứng phó thảm họa. Ông tuyên bố mục đích của hiệp ước không nhằm chống lại hay kiềm chế Trung Quốc, mà chỉ đảm bảo rằng luật pháp và chuẩn mực quốc tế cần được tôn trọng, bao gồm lĩnh vực tranh chấp lãnh hải quốc tế. Về phần mình, Tổng thống Aquino nhấn mạnh EDCA sẽ giúp tăng cường hợp tác an ninh Mỹ-Philippines lên một tầm cao mới, đồng thời tái khẳng định cam kết của hai nước vì an ninh và phòng thủ chung, thúc đẩy hòa bình và ổn định khu vực.

Ngược lại, truyền thông Trung Quốc hôm 28-4 chỉ trích thỏa thuận an ninh giữa Manila và Washington. Tân Hoa Xã cho rằng việc ký kết này có thể dễ dàng dẫn đến các hành động quá khích mới, làm leo thang căng thẳng và làm cho việc hòa giải các tranh chấp lãnh thổ trở nên khó khăn, thậm chí là không thể. Hãng thông tấn Trung Quốc cũng nhắc lại cảnh báo của Ted Galen Carpenter, chuyên gia tại Viện Cato (cố vấn chính sách công tại Mỹ), cho rằng "đây có thể là lỗi chiến lược trầm trọng nhất của Washington khi đối kháng với hai cường quốc cùng một lúc" vì Mỹ hiện cũng đang đối đầu với Nga quanh cuộc khủng hoảng Ukraina.

THUẬN HẢI (Theo AP, Reuters, Washington Post, Xinhua)