Để phá vỡ thế độc quyền của Trung Quốc đối với nhóm khoáng sản thiết yếu, các công ty và nhà thầu quốc phòng Mỹ đang chạy đua tái thiết chuỗi cung ứng nội địa. Nhu cầu này trở nên cấp thiết hơn khi cuộc chiến với Iran làm cạn dần nhiều hệ thống vũ khí tiên tiến của quân đội Mỹ.

Công nhân làm việc tại nhà máy lọc quặng Phoenix Tailings ở Exeter, New Hampshire. Ảnh: AP

Tọa lạc ở bang New Hampshire, nhà máy lọc quặng và đất hiếm Phoenix Tailings đang ngày đêm tách chiết các nguyên tố quan trọng từ những bao chất thải còn sót lại trong hoạt động khai thác mỏ truyền thống.

Thành lập năm 2018, Phoenix Tailings tập hợp các nhà khoa học và doanh nhân trẻ muốn tìm tòi phương pháp tinh luyện kim loại sạch hơn, đảm bảo toàn bộ Tây bán cầu không bị lệ thuộc vào Trung Quốc trong lĩnh vực đất hiếm.

Gần đây, Phoenix Tailings nhận được khoản vay 500 triệu USD từ Bộ Quốc phòng Mỹ để mở rộng năng lực tách, tinh chế và luyện kim - mắt xích yếu nhất trong chuỗi cung ứng từ mỏ đến nam châm của Mỹ. Theo kế hoạch, công ty sẽ xây dựng một cơ sở để khai thác và sản xuất các kim loại quan trọng như neodymium, praseodymium, terbium, dysprosium, samarium và yttrium - vốn cần thiết trong ngành công nghiệp quốc phòng, hàng không vũ trụ và ô tô.

Phoenix Tailings là doanh nghiệp mới nhất nhận gói tài trợ của chính phủ nhằm xây dựng chuỗi cung ứng đất hiếm nội địa, vốn trở nên cấp bách hơn bao giờ hết khi chiến dịch quân sự cường độ cao gần đây tại Trung Đông đã tiêu hao lượng lớn kho dự trữ vũ khí tiên tiến của Mỹ, bao gồm tên lửa Tomahawk, tên lửa đánh chặn trong hệ thống phòng thủ tên lửa tầm cao giai đoạn cuối (THAAD) và máy bay chiến đấu F-35.

Theo cảnh báo của Trung tâm Nghiên cứu Chiến lược và Quốc tế (CSIS), Lầu Năm Góc có thể mất ít nhất 3 năm để bổ sung kho dự trữ các vũ khí nói trên, làm dấy lên lo ngại quân đội Mỹ bị suy giảm hỏa lực trong bất kỳ cuộc xung đột tiềm tàng nào với Trung Quốc trong tương lai.

Hiện tại, việc tách lấy khoáng sản quan trọng từ chất thải mỏ, cũng như nam châm và ổ đĩa tái chế làm nguyên liệu thô cho quá trình luyện kim có thể đáp ứng nhu cầu quốc phòng trước mắt. Về lâu dài, kế hoạch của Mỹ nhằm xây dựng nguồn cung khoáng sản quan trọng trong nước, không bị kiểm soát bởi yếu tố nước ngoài đòi hỏi phải có mạng lưới liên kết chặt chẽ giữa nhiều doanh nghiệp.

Điển hình như mối quan hệ hợp tác chiến lược gần đây giữa Arnold Magnetic Technologies (AMT), nhà sản xuất nam châm vĩnh cửu samarium-cobalt (SmCo) của Mỹ, và công ty chuyên về đất hiếm Less Common Metals (LCM) trụ sở tại Anh. Nhiều năm qua, AMT gần như dựa vào nguồn samarium từ Trung Quốc. Giữa thời điểm Bắc Kinh áp đặt hạn chế xuất khẩu các nguyên liệu quan trọng, AMT đã chuyển hướng sang kho dự trữ quặng cũ của LCM tại Pháp, hiện do công ty hóa chất có trụ sở tại Bỉ Solvay xử lý, để duy trì nguồn nam châm chịu nhiệt cao cho tên lửa.

Cơ hội song song áp lực

Tuy Mỹ đang thúc đẩy mở rộng chuỗi cung ứng nội địa, nhưng hầu hết các cơ sở trong nước phải mất nhiều năm nữa mới đạt hiệu suất mong muốn.

Ví dụ như samarium, ngành công nghiệp quốc phòng Mỹ đặc biệt phụ thuộc vào nguyên tố đất hiếm này để chế tạo nam châm SmCo dùng nhiều trong chiến đấu cơ, tên lửa, hệ thống radar và thiết bị bay không người lái. Mỹ là quốc gia tiên phong phát triển nam châm SmCo, nhưng vì nhiều lý do, ngành công nghiệp sản xuất nam châm SmCo đã dịch chuyển sang Trung Quốc từ những năm 1980.

Trung bình, Mỹ cần 50-100 tấn samarium mỗi năm. Là một trong số ít công ty có khả năng sản xuất kim loại thành phẩm, sản lượng samarium của Phoenix Tailings hiện cũng chỉ đạt 200kg/năm. Tới cuối năm 2026, sản lượng dự kiến tăng lên khoảng 5 tấn và phải đến năm sau hoặc năm 2028 mới đạt được mục tiêu công suất 120 tấn.

Ngoài năng lực hạn chế, các nhà thầu quốc phòng hiện còn đứng trước áp lực kiểm soát từ Nhà Trắng.

Ưu tiên sản xuất trong nước, Tổng thống Mỹ Donald Trump hồi tháng 7 ký sắc lệnh áp đặt các quy định nghiêm ngặt hơn, bao gồm yêu cầu không chỉ thiết bị hoàn chỉnh được quân đội triển khai mà vật liệu và linh kiện quan trọng cần thiết để sản xuất, bảo trì, duy trì và sửa chữa những thiết bị đó đều phải được cấp từ các nhà thầu nội địa hoặc những quốc gia đồng minh. Sắc lệnh cũng hạn chế quyền miễn trừ của Lầu Năm Góc nếu doanh nghiệp viện lý do “không có sẵn” nguồn cung trong nước để dùng linh kiện, vật liệu nước ngoài.

MAI QUYÊN (Theo AP, ABC News)