Liên kết sản xuất lúa trong “Cánh đồng mẫu lớn” (CĐML) là hình thức sản xuất tập trung, phát huy mối liên kết “4 nhà”, tạo đầu ra ổn định với lợi nhuận cao cho người nông dân yên tâm sản xuất. Ngoài ra, mô hình còn tạo điều kiện để các doanh nghiệp (DN) có vùng nguyên liệu, đủ điều kiện để xuất khẩu. Tuy nhiên, việc liên kết giữa doanh nghiệp và nông dân trong CĐML thường xuyên gặp trở ngại do chưa tìm được tiếng nói chung.

“Bẻ kèo” hợp đồng

Thu hoạch lúa tại HTX Hậu Mỹ Trinh, huyện Cái Bè.

Trong vụ đông xuân 2013-2014, gần 800 nông dân của xã Nhị Bình và Điềm Hy, huyện Châu Thành, tỉnh Tiền Giang trồng 421ha lúa trong CĐML. Sau khi thu hoạch xong, niềm vui lớn nhất của nông dân là năng suất lúa đạt cao nhất từ trước tới nay với 8-10 tấn/ha. Song, niềm vui chưa được bao lâu, bởi DN không mua lúa của nông dân như hợp đồng đã ký trước đó. Không đồng tình, nông dân phản ánh đến các ngành chức năng xã, huyện để giải quyết chuyện DN không giữ lời hứa, nhưng cũng không có kết quả. Hai DN ký hợp đồng bao tiêu sản phẩm cho nông dân là Công ty TNHH P.Đ và Công ty TNHH P.Q. Đại diện công ty TNHH P.Đ cho biết, đầu vụ, công ty có hợp đồng với nông dân mua lúa bằng với giá thành sản xuất lúa tại Tiền Giang theo khuyến nghị của Bộ Tài chính cộng thêm 30% lợi nhuận. Tuy nhiên, đến kỳ thu hoạch, hai DN này thông báo với nông dân sẽ mua lúa bằng hoặc cao hơn giá thị trường, đảm bảo cho nông dân có lãi 30%. Ngoài ra, DN còn viện lý do giá lúa xuống thấp quá, tình hình xuất khẩu lại khó khăn… Không thỏa thuận được giá, nông dân đành bán lúa cho thương lái bên ngoài. Sau khi xảy ra chuyện phá vỡ hợp đồng, ngành nông nghiệp tỉnh, lãnh đạo huyện Châu Thành có mời DN và nông dân đến bàn hướng xử lý. Nhưng mọi chuyện cũng không đi đến đâu. Theo một nguồn tin của chúng tôi, Sở NN&PTNT tỉnh Tiền Giang đã gửi Công văn về Hiệp hội Lương thực Việt Nam về trường hợp 2 DN “bẻ kèo” hợp đồng với nông dân tham gia CĐML.

Mới đây, tại CĐML của xã Hậu Mỹ Trinh, huyện Cái Bè cũng xảy ra chuyện lùm xùm giữa nông dân và DN bao tiêu sản phẩm. Nhiều nông dân tham gia mô hình bức xúc: Đầu vụ lúa đông xuân 2013-2014, nông dân hợp đồng bán lúa cho Công ty Lương thực Tiền Giang. Tuy nhiên, đến thời điểm thu hoạch giá lúa giảm, khiến 2 bên không đi đến thống nhất về giá cả. Công ty thu mua nhỏ giọt và cũng không có ý kiến phản hồi đối với những nông dân còn lại. Biết chuyện “bẻ kèo” giữa nông dân và DN, nhiều thương lái đến thương lượng mua lúa của nông dân với giá bèo. Nhưng vì đã ký hợp đồng trước đó với DN, nên nông dân vẫn cố gắng đợi thêm. Sau đó, ông Lê Thanh Khiêm, Phó Giám đốc Công ty Lương thực Tiền Giang xuống tận ruộng lúa trong CĐML của nông dân để chỉ đạo các đơn vị trực thuộc đẩy nhanh tiến độ thu mua cho nông dân. Ông Khiêm lý giải: trong vụ này, chất lượng lúa không tốt so với các năm trước, tỷ lệ lẫn tạp cao… nên phía công ty và nông dân còn chệch choạc trong việc thỏa thuận giá cả!

Cần tiếng nói chung

Các giải pháp liên kết “4 nhà” trong mô hình CĐML, nhiều chuyên gia và lãnh đạo ngành nông nghiệp đều khẳng định: Sản xuất lúa tại ĐBSCL hoàn toàn có thể hạ thấp giá thành sản xuất, cải thiện năng suất, chất lượng, tiến tới xây dựng thương hiệu để nâng cao giá trị lúa gạo trong khi lợi nhuận thu được vẫn đảm bảo. Và phương thức sản xuất theo mô hình CĐML, với sự liên kết chặt chẽ giữa DN và nông dân là tiền đề để thực hiện mong muốn này. Tuy nhiên, phải hài hòa giữa “cần” và “lợi” trên cơ sở hiểu biết lẫn nhau, cùng chia sẻ quyền lợi và trách nhiệm. Đây là giải pháp giúp tăng cường trách nhiệm, duy trì mối liên kết bền vững giữa các tác nhân trong chuỗi và cũng là con đường đưa người nông dân thoát nghèo, cải thiện đời sống.

DN giữ vai trò quan trọng trong thực hiện mô hình CĐML, nếu không có sự tham gia của các DN, không có các hợp đồng thu mua với giá cao hơn thị trường thì không thể nâng cao tính tự giác của nông dân trong việc thực hiện đúng quy trình canh tác nhằm đảm bảo chất lượng hạt gạo. Theo PGS.TS Phạm Văn Dư, Phó Cục trưởng Cục Trồng trọt (Bộ NN&PTNT), ngoài nhu cầu bao tiêu lúa, nông dân cần vốn để tái đầu tư sản xuất, mua máy móc phục vụ sản xuất và cần được tập huấn, chuyển giao khoa học kỹ thuật, tăng cường tiếp cận thông tin thị trường… DN cũng cần tiếp cận nguồn vốn với lãi suất ưu đãi để mở rộng và tăng hiệu quả kinh doanh. Và hơn hết, 2 bên đều cần có sự ràng buộc bằng niềm tin hơn là thiết chế, pháp lý. Bởi việc xử lý những sai phạm trong giao dịch thương mại giữa nông dân và DN thường không mang lại kết quả cao.

Một số ý kiến cho rằng, nông dân và DN khi ký kết hợp đồng cần minh bạch về giá mua bán, hợp đồng cung ứng, lợi nhuận thu được… Điều này không chỉ góp phần hài hòa lợi ích mà còn giảm áp lực cho cả 2 phía khi thị trường xuất khẩu gạo có những biến động bất lợi. Bên cạnh đó, Nhà nước cần có những cơ chế, chính sách khuyến khích DN đầu tư vào nông nghiệp, nông thôn như: tạo điều kiện để DN vay vốn ngân hàng với lãi suất ưu đãi đầu tư hệ thống lò sấy, kho bãi; giao chỉ tiêu thu mua lúa tạm trữ, thực hiện các hợp đồng xuất khẩu gạo tập trung, hợp đồng Nhà nước chỉ định… Ngoài ra, để phương thức đầu tư ứng trước vật tư và thu mua sản phẩm theo hợp đồng được thực hiện suôn sẻ, các tổ hợp tác, hợp tác xã phải phát huy vai trò đôn đốc các thành viên thực hiện đúng quy trình canh tác theo yêu cầu của các doanh nghiệp.

Bài, ảnh: KHẢI CA