Sau 8 năm triển khai, Luật Tiếp cận thông tin (TCTT) năm 2016 đã tạo nên chuyển biến tích cực trong công khai, minh bạch hoạt động công quyền. Tuy nhiên, quá trình thực thi Luật cũng bộc lộ những điểm nghẽn lớn do sự chồng chéo giữa các văn bản. Việc nhận diện rõ các vướng mắc này là bước chuẩn bị then chốt để hướng tới thi hành hiệu quả Luật TCTT năm 2026 (có hiệu lực từ ngày 1-9-2026), bảo đảm tốt nhất quyền lợi của nhân dân. 

Hiện nay, người dân dễ dàng tiếp cận thông tin và làm thủ tục hành chính qua các ứng dụng.

Cơ bản đáp ứng nhu cầu thông tin của công dân

Các sở, ban, ngành, địa phương TP Cần Thơ đã thực hiện nghiêm túc việc phổ biến, giáo dục pháp luật; cơ bản đáp ứng yêu cầu cung cấp thông tin của công dân, tổ chức, đoàn thể, doanh nghiệp. Việc công khai, minh bạch thông tin giúp các nhà đầu tư, doanh nghiệp trong và ngoài thành phố nắm vững chủ trương, chính sách của Nhà nước và của thành phố về hỗ trợ doanh nghiệp, thu hút đầu tư, thực hiện thủ tục hành chính được thuận lợi, nhanh gọn, giảm thiểu chi phí kinh doanh và các rủi ro khi đầu tư; giảm rủi ro cho hoạt động sản xuất, kinh doanh; giảm các hành vi vi phạm pháp luật và khiếu nại, khiếu kiện... góp phần phát triển kinh tế - xã hội tại địa phương. Theo UBND TP Cần Thơ, sau 8 năm thi hành Luật TCTT năm 2016, các cấp chính quyền trên địa bàn thành phố tiếp nhận và giải quyết thành công 214.468 yêu cầu cung cấp thông tin của công dân trên nhiều lĩnh vực thiết yếu: đất đai, tư pháp, y tế, lao động, an sinh xã hội...

UBND thành phố Cần Thơ ghi nhận ở đội ngũ cán bộ, công chức, viên chức sự chuyển biến rõ nét trong nhận thức và ý thức tôn trọng quyền thông tin của người dân. Nhiều cơ quan, địa phương chủ động đơn giản hóa biểu mẫu yêu cầu cung cấp thông tin, bố trí không gian tra cứu thuận tiện. Tinh thần công khai, minh bạch này thúc đẩy thông tin thông suốt, phục vụ đắc lực công tác quản lý nhà nước của chính quyền thành phố, góp phần củng cố niềm tin vững chắc của người dân và cộng đồng doanh nghiệp vào bộ máy công quyền địa phương. 

Nhận diện vướng mắc và giải pháp

Mặc dù vậy, thực tiễn thi hành Luật TCTT năm 2016 tại cơ sở vẫn bộc lộ những rào cản lớn do sự chồng chéo, xung đột giữa luật này với các luật chuyên ngành. Đánh giá về thực trạng này trong lĩnh vực hộ tịch, quốc tịch, nuôi con nuôi, bà Nguyễn Ngọc Đẹp, Phó Trưởng phòng Hành chính và Bổ trợ tư pháp, Sở Tư pháp TP Cần Thơ, cho biết: "Luật TCTT năm 2016 bảo vệ tốt quyền bí mật đời tư của cá nhân, nhưng quy định giữa thông tin cá nhân phục vụ quản lý nhà nước và thông tin cá nhân được phép tiếp cận để thực hiện các quyền dân sự chưa cụ thể. Điều này dẫn đến cán bộ cơ sở thì lúng túng, còn quyền lợi chính đáng của công dân thì bị hạn chế". 

Bên cạnh đó, đội ngũ công chức tư pháp hiện nay còn rất "mỏng". Khoảng 33% xã, phường của TP Cần Thơ chỉ bố trí được 1 công chức tư pháp, một số công chức tư pháp kiêm nhiệm nhiều việc, từ đó dẫn đến quá tải, ảnh hưởng đến chất lượng, hiệu quả tham mưu thực hiện nhiệm vụ.  

Sự xung đột pháp lý còn thể hiện rõ trong lĩnh vực thi hành án dân sự và hoạt động của các tổ chức bổ trợ tư pháp. Luật sư Võ Hoàng Tâm, Ủy viên Ban Chủ nhiệm Đoàn Luật sư TP Cần Thơ, Phó Chủ tịch Hiệp hội Doanh nghiệp TP Cần Thơ, thẳng thắn nhìn nhận: "Hiện nay, người được thi hành án và luật sư gần như không có cơ chế trực tiếp để tiếp cận, xác minh thông tin tài sản của đối tượng nghĩa vụ do rào cản bảo mật từ ngành ngân hàng hay đất đai. Việc dữ liệu bị chia cắt và quá trình xác minh thủ công kéo dài vô tình tạo kẽ hở thời gian lớn để các đối tượng tẩu tán tài sản. Thực trạng này làm suy giảm đáng kể tính nghiêm minh của những bản án đã có hiệu lực pháp luật".

Luật TCTT được Quốc hội khóa XVI thông qua ngày 23-4-2026 tại Kỳ họp thứ nhất và có hiệu lực thi hành kể từ ngày 1-9-2026. Tại tọa đàm đánh giá thực trạng thi hành Luật TCTT năm 2016 tại TP Cần Thơ vừa qua, ông Nguyễn Minh Khuê, Phó viện trưởng Viện Chiến lược và Khoa học pháp lý, cho rằng, khoảng lùi thời gian có hiệu lực của luật này nhằm giúp các cơ quan Nhà nước từ Trung ương đến địa phương có thời gian chuẩn bị nguồn lực, kinh phí, cơ sở vật chất và sắp xếp bộ máy, bảo đảm việc thi hành Luật thực sự có hiệu quả và mang tính khả thi cao trên thực tế. Tuy nhiên, bối cảnh hiện nay cũng đang đặt ra nhiều yêu cầu mới đối với pháp luật về TCTT. Điều này đòi hỏi cần có đánh giá, chuẩn bị kỹ lưỡng nhằm đưa những chính sách quan trọng trong Luật TCTT vào cuộc sống.

Bên cạnh đó, nhiều ý kiến tại tọa đàm đề xuất bổ sung quy định áp dụng cơ chế cung cấp thông tin bắt buộc, cho phép liên thông dữ liệu tài sản trực tiếp giữa cơ quan thi hành án với hệ thống ngân hàng, thuế, đất đai, đồng thời nghiên cứu mở rộng quyền xác minh thông tin cho luật sư dưới sự kiểm soát chặt chẽ nhằm ngăn chặn kịp thời hành vi tẩu tán tài sản. Song song đó, đẩy mạnh ứng dụng khoa học công nghệ, số hóa triệt để kho lưu trữ hồ sơ cũ và liên thông dữ liệu tự động là giải pháp cốt lõi để giải bài toán quá tải bộ máy cơ sở. Việc tích hợp các tiện ích dịch vụ công, cho phép người dân tự truy xuất thông tin cá nhân và trích lục hộ tịch trên ứng dụng VNeID sẽ giảm thiểu tối đa các thủ tục hành chính rườm rà. Đồng thời, thành phố cần quan tâm kiện toàn biên chế phù hợp và chuyển hướng đào tạo đội ngũ công chức đầu mối tại cơ sở sang kỹ năng quản trị dữ liệu số, giúp cán bộ thành thạo công cụ công nghệ để phân loại và bảo đảm tính an toàn của thông tin trước khi cung cấp…

Bài, ảnh: PHI YẾN