Việc định danh, ưu tiên trục đường sắt TP Hồ Chí Minh - Cần Thơ - Cà Mau theo Quyết định số 1093/QĐ-BXD do Bộ Xây dựng vừa ban hành không chỉ giải bài toán giao thông, mà chính là "đòn bẩy" vĩ mô để tái cấu trúc không gian kinh tế, mở đường cho vùng ĐBSCL phát triển.

Hàng loạt công trình cao tốc đang hoàn thiện và đưa vào khai thác tại vùng ĐBSCL. Tuy nhiên, vùng vẫn chưa được đầu tư và kết nối với hệ thống đường sắt quốc gia. Trong ảnh: Tuyến đường cao tốc kết nối các tỉnh, thành phố trong khu vực ĐBSCL. Ảnh: LÝ ANH LAM

Thực trạng hạ tầng giao thông tại ĐBSCL nhiều năm qua bộc lộ những điểm nghẽn chiến lược. Dù là vùng kinh tế trọng điểm, đóng vai trò chủ đạo trong kim ngạch xuất khẩu nông - thủy sản của cả nước, ĐBSCL hiện vẫn chưa được đầu tư và kết nối với hệ thống đường sắt quốc gia. Áp lực luân chuyển hàng hóa và hành khách của toàn vùng dồn trọng tâm lên hệ thống đường bộ ngày một quá tải; trong khi đó, các phương thức vận tải khác như thủy nội địa, hàng hải hay hàng không đều chưa phát huy tối đa lợi thế do thiếu sự đồng bộ về hạ tầng. Hệ quả tất yếu của cơ cấu vận tải mất cân đối này là chi phí logistics tại khu vực luôn duy trì ở mức rất cao, trực tiếp làm giảm năng lực cạnh tranh của nông sản Việt Nam trên thị trường quốc tế và ảnh hưởng đến hiệu quả kinh tế của chuỗi cung ứng.

Nhằm giải quyết điểm nghẽn trên, Quyết định số 1093/QĐ-BXD do Bộ Xây dựng ban hành ngày 30-6-2026 về việc phê duyệt điều chỉnh Quy hoạch mạng lưới đường sắt thời kỳ 2021-2030, tầm nhìn đến năm 2050 đã xác lập tư duy đột phá. Từ bản quy hoạch, có thể nhận thấy một thông điệp chiến lược rất rõ ràng: Làm đường sắt không đơn thuần chỉ để có thêm những đoàn tàu lăn bánh, mà chính là công cụ để tái cấu trúc lại không gian kinh tế quốc gia, mở rộng không gian phát triển và nâng cao năng lực cạnh tranh về logistics. Đối với ĐBSCL, mạng lưới nhịp ray này mang sứ mệnh kiến tạo lại nền kinh tế của cả một vùng châu thổ đang khát khao cất cánh.

Tuyến đường sắt TP Hồ Chí Minh - Cần Thơ - Cà Mau kỳ vọng tạo sức bật mới phát triển vùng ĐBSCL.

Sứ mệnh tái cấu trúc đó trước hết thể hiện ở những điểm mới mang tính bước ngoặt của bản quy hoạch điều chỉnh lần này so với trước đây. Điển hình nhất là việc định danh và “gộp tuyến” thành một trục liên hoàn mang tên: "Thành phố Hồ Chí Minh - Cần Thơ - Cà Mau". Thay vì những định hướng phân đoạn rời rạc hay chưa chốt chặt quy mô xuyên suốt như các giai đoạn trước, quy hoạch mới khẳng định đây là trục xương sống liền mạch với thiết kế đường đôi, khổ tiêu chuẩn 1.435mm, tổng chiều dài khoảng 320km. Sự định danh nhất quán này đi kèm với lộ trình phân kỳ đầu tư rất thực tiễn: tập trung mọi nguồn lực ưu tiên đưa đường sắt về ga Cần Thơ trước, lấy thủ phủ miền Tây làm "cực tăng trưởng" lan tỏa, và định hướng kéo dài đến tận vùng mũi Cà Mau trong giai đoạn sau khi nhu cầu đủ lớn. Từ trục xương sống này, một hành lang kinh tế - đô thị - công nghiệp động lực dọc tuyến sẽ chính thức được định hình và bứt phá.

Hơn thế, đường sắt sẽ cấu trúc lại toàn bộ chuỗi cung ứng logistics của miền Tây. Nút thắt lớn nhất của nông, thủy sản ĐBSCL là đường ra biển lớn. Quy hoạch mới giải bài toán này khi thiết kế tuyến đường sắt kết nối trực tiếp với Cảng Hiệp Phước (TP Hồ Chí Minh) và liên kết mật thiết với các cảng biển cửa ngõ như Trần Đề. Một khi hình thành, hàng hóa khối lượng lớn từ vựa nông sản miền Tây sẽ không còn cảnh "chôn chân" trên quốc lộ, mà được vận chuyển an toàn, tốc độ cao với chi phí cạnh tranh vượt trội thẳng ra các cảng biển để vươn ra toàn cầu.

Sự dịch chuyển khổng lồ với dự báo đến năm 2050 đạt từ 8,5-12,5 triệu lượt khách và 8,42-12,91 triệu tấn hàng hóa trên đoạn TP Hồ Chí Minh - Cần Thơ đòi hỏi một tầm nhìn quản trị hiện đại. Để nuôi dưỡng "động lực cất cánh" này, điểm mấu chốt trong quy hoạch là chuyển đổi mô hình kinh tế tại các địa phương có đường sắt đi qua. Nhìn ra thế giới, để đường sắt phát triển bền vững, bài học kinh nghiệm cho thấy nguồn lực đầu tư không hoàn toàn trông cậy vào ngân sách nhà nước. Thay vào đó, việc khơi dậy tiềm năng và khai thác giá trị gia tăng từ quỹ đất dọc tuyến thông qua mô hình phát triển đô thị gắn kết với giao thông công cộng (TOD) mở ra một hướng đi đầy triển vọng. Những nhà ga và dọc tuyến không đơn thuần chỉ là nơi tàu đến và đi, mà hoàn toàn có thể được quy hoạch thành những không gian thương mại, dịch vụ và trung tâm logistics nhộn nhịp. Cách làm này thực chất là một quá trình khéo léo dùng hạ tầng giao thông làm "vốn mồi", để rồi chính giá trị đất đai và không gian đô thị mới được tạo ra sẽ quay trở lại tiếp sức, nuôi dưỡng và tái đầu tư.

Đưa nhịp ray về châu thổ Cửu Long không chỉ là hiện thực hóa một giấc mơ giao thông kéo dài nhiều thập kỷ. Xây dựng tuyến đường sắt TP Hồ Chí Minh - Cần Thơ - Cà Mau là một bước đi chiến lược, dỡ bỏ lực cản logistics, vẽ lại bản đồ công nghiệp - đô thị và tạo ra một sức bật mới để ĐBSCL chuyển mình mạnh mẽ, xứng tầm với vị thế trung tâm kinh tế nông nghiệp hàng đầu quốc gia.

HÀ TRIỀU