Dù mực nước tại Tân Châu và Châu Đốc đang lên nhanh nhưng ĐBSCL vẫn phải khẩn trương ứng phó nguy cơ hạn, mặn khốc liệt. Hiện tượng El Niño xác lập với xác suất gần 100% đến đầu năm 2027 sẽ khiến mùa mưa kết thúc sớm. Cùng với dung tích trữ của các hồ vùng thượng lưu và Biển Hồ sụt giảm sâu, nguy cơ thiếu nước là rất lớn đối với vùng đất có 87,3% công suất cấp nước đô thị phụ thuộc trực tiếp vào sông ngòi tự nhiên. Đồng bằng buộc phải chuyển từ ứng phó bị động sang quản trị rủi ro, chủ động tích trữ nước ngọt ngay trong mùa lũ.

Cảnh báo thiếu nước ngay trong mùa nước nổi

Trung tuần tháng 9-2026, bản tin nhận định tài nguyên nước của Ủy ban Sông Mekong Việt Nam cho thấy mực nước tại 2 trạm chính Tân Châu và Châu Đốc tăng nhanh. Vào cuối kỳ, mực nước tại Tân Châu có khả năng xấp xỉ báo động II, trong khi tại Châu Đốc có thể xấp xỉ hoặc vượt báo động II từ 0,1-0,2m, gây nguy cơ ngập úng tại các vùng trũng thấp ven sông do tổ hợp triều dâng cao cùng lượng xả gia tăng từ các hồ chứa vùng thượng lưu. Thế nhưng, trong bối cảnh đó, các cơ quan quản lý và giới khoa học lại đồng loạt phát đi một cảnh báo khẩn cấp: ĐBSCL phải tức tốc lo chống hạn, mặn ngay từ bây giờ.

Lực lượng cứu hộ hỗ trợ người dân đưa xe chết máy qua đoạn ngập do triều cường trên đường Cách mạng Tháng 8, TP Cần Thơ. Giữa lúc đồng bằng đang căng mình chống ngập úng đô thị, nỗi lo hạn mặn mùa khô 2026-2027 đã cận kề. Ảnh: CTV

Báo cáo số 237/BC-TNN ngày 4-9-2026 của Cục Quản lý Tài nguyên nước thuộc Bộ Nông nghiệp và Môi trườnqqg chỉ rõ, hình thái El Niño đã chính thức hình thành với cường độ dự báo tương đương hoặc khốc liệt hơn 2 mùa hạn mặn lịch sử 2015-2016 và 2019-2020. Báo cáo đánh giá của Viện Khoa học Thủy lợi miền Nam cũng dẫn số liệu từ Viện Nghiên cứu Khí hậu và Xã hội toàn cầu (IRI) cùng Trung tâm Dự báo Khí hậu Hoa Kỳ (CPC), khẳng định xác suất El Niño thống trị lên đến gần 100% kéo dài đến tận đầu năm 2027. Mùa mưa lũ năm 2026 sẽ kết thúc rất sớm, khiến dòng chảy mùa cạn suy kiệt nhanh chóng.

Nguy hiểm hơn, theo Báo cáo đánh giá tác động thượng nguồn của Viện Khoa học Thủy lợi miền Nam, toàn lưu vực Mekong hiện có chuỗi hồ chứa với tổng dung tích hữu ích lên đến 65,56 tỉ m³ (riêng Trung Quốc chiếm 23,4 tỉ m³, Lào khoảng 35,5 tỉ m³), hoàn toàn chi phối chế độ dòng chảy xuống hạ du.  Dữ liệu kỹ thuật của Viện Khoa học Thủy lợi miền Nam cũng cho thấy tổng dung tích hữu ích của các hồ thượng lưu có thể điều tiết cho hạ du chỉ còn khoảng 11,00 tỉ m³, thấp hơn cùng kỳ năm 2024 tới 5,24 tỉ m³ và hụt sâu so với năm 2025 hơn 16,22 tỉ m³. Cùng lúc đó, "túi nước" tự nhiên Biển Hồ đang trữ nước ở mức thấp hơn so với cùng kỳ năm 2025. Một khi mùa mưa khép lại, các hồ đập thượng nguồn sẽ đồng loạt đóng van tích nước tối đa phục vụ sản xuất và phát điện, đẩy đồng bằng vào tình thế cạn kiệt đột ngột.

Giải pháp là chủ động giữ nguồn nước

Tính chất khẩn cấp của việc chống hạn trong mùa lũ còn nằm ở chính lỗ hổng lớn về an ninh nguồn nước trong cơ cấu cấp nước của miền Tây. Cục Quản lý tài nguyên nước nhấn mạnh một thực tế đầy rủi ro: dù là vùng sông rạch chằng chịt, nhưng có tới 87,3% công suất cấp nước đô thị tại ĐBSCL phụ thuộc hoàn toàn vào dòng chảy sông ngòi tự nhiên không có công trình điều tiết lớn hay hồ trữ chiến lược. Trong kịch bản dòng chảy sông Tiền, sông Hậu suy giảm 40-60%, ranh mặn 4 g/l sẽ lấn sâu từ 40-70km vào đất liền. Khi ấy, toàn bộ hệ thống trạm bơm lấy nước ngọt cho sinh hoạt của hàng triệu cư dân đô thị và tưới tiêu nông nghiệp ven biển sẽ hoàn toàn tê liệt.

Bài học nhãn tiền từ các đợt thiên tai lịch sử cho thấy cái giá phải trả rất đắt nếu chúng ta rơi vào thế bị động, đợi cạn dòng mới lo giữ nước. Để không lặp lại tình trạng thiếu nước ngọt, Bộ Nông nghiệp và Môi trường cùng Viện Khoa học Thủy lợi miền Nam đã yêu cầu: phải chuyển dứt khoát từ tư duy ứng phó bị động sang quản trị rủi ro, hành động phòng ngừa từ sớm, từ xa. Thời điểm duy nhất để kiến tạo nguồn lực dự trữ chiến lược chính là những tuần lễ lũ về. Các địa phương hạ du cần có giải pháp phù hợp để tận dụng tối đa hệ thống thủy lợi, kênh mương, hồ chứa phân tán để gom giữ và tích trữ nguồn nước ngọt dồi dào vào đồng ruộng, vườn cây trước khi lũ rút và mặn xâm nhập sớm.

Nguy cơ hạn hán khốc liệt trong mùa khô 2026-2027 đang đe dọa tái diễn cảnh kênh, rạch ĐBSCL trơ đáy như các đợt hạn lịch sử 2015-2016 và 2019-2020.

Đối với sản xuất nông nghiệp, Viện Khoa học Thủy lợi miền Nam khuyến nghị các địa phương phải tính toán cơ cấu lại mùa vụ ngay lập tức, kết thúc sớm vụ thu đông năm 2026 nhằm bảo đảm đủ quỹ thời gian xuống giống sớm vụ lúa đông xuân. Việc né mặn, chạy hạn cho trà lúa đông xuân ngay từ tháng 10 và tháng 11-2026 là giải pháp kỹ thuật then chốt. Đối với những vùng duyên hải không chủ động nguồn nước ngọt, địa phương cần kiên quyết chuyển đổi mùa vụ, cắt giảm diện tích lúa chuyển sang cây trồng cạn ít tiêu hao nước. Đồng thời, các đơn vị cấp nước sạch đô thị và nông thôn phải xúc tiến ngay việc nạo vét hồ dự trữ thô, kết nối mạng lưới truyền dẫn và phục hồi các giếng khoan dự phòng tầng sâu, giữ vững nguyên tắc ưu tiên cao nhất cho nước sinh hoạt của nhân dân.

Thiên tai hạn mặn do El Niño là quy luật tự nhiên, song quy mô tổn thất từ thiên tai phụ thuộc hoàn toàn vào sự chủ động ứng phó của chúng ta. Mức độ chủ động tích trữ nước ngọt chính là thước đo năng lực thích ứng, bản lĩnh điều hành và triển vọng phát triển bền vững của ĐBSCL trước ngưỡng cửa mùa khô 2026-2027.

Bài và ảnh: HÀ TRIỀU