Sẽ rơi vào cực đoan nếu nói làm nông không cần nông dược, nhưng sẽ rơi vào nông nghiệp "nghiện ngập" nếu chỉ cần "tống" thuốc BVTV, phân vô cơ vào ruộng lúa mà không cần phải làm gì nữa...

30.000 trong số 182.000 tấn gạo của Angimex cung ứng cho Kitoku vào thị trường Nhật là kỳ công "tái tục" chương trình chinh phục thị trường khó tính bậc nhất thế giới này theo hướng không có dư lượng thuốc BVTV trong gạo. Điều này không phải dễ, nếu cứ làm theo thói quen lâu nay.

Tạo “ sắc diện “ mới cho gạo Việt. Ảnh: Thanh Ngân

Ông Nguyễn Văn Tiến, Tổng Giám đốc Angimex nói rằng gạo Angimex được phía Nhật Bản ưu tiên "không giới hạn xuất xứ", nhưng để đạt được điều kiện này, Angimex phải mất 10 năm tích lũy kinh nghiệm hợp tác sản xuất- chế biến xuất khẩu gạo Nhật qua mô hình liên doanh Angimex - Kitoku.

Angimex và AGPPS (Công ty Cổ phần BVTV An Giang) đã xuất khẩu sang Nhật Bản 30.300 tấn gạo thơm, hạt dài… theo hướng sửa đổi cách làm để vượt qua hàng rào đang được phía Nhật đẩy từ hơn 300 chỉ tiêu (cách đây hai năm) lên 593 chỉ tiêu. Nhật cần 700.000 tấn gạo thơm mỗi năm, nhưng cơ hội chỉ đến với những bạn hàng đi theo hướng sản xuất an toàn cho người tiêu dùng và kiên trì thực hiện chương trình dài hơi, rỉ rả chứ không thể ào ào. "Phải chuẩn bị nguồn nhân lực, kho bãi, phải thêm hiểu biết… và phải cắt khâu trung gian vì mua gạo qua thương lái sẽ không đáp ứng được yêu cầu chất lượng gạo xuất khẩu sang Nhật", một người có trách nhiệm ở Phòng Marketing của Angimex nói như vậy.

Những nông dân Nhật, sau khi nhận được nhiều bài học từ việc thuê đất trồng lúa ở Trung Quốc, họ đã triển khai nhiều dự án trồng lúa ngoài nước Nhật. Tháng 2-2012, Dự án trồng lúa thử nghiệm tên‘Fukushima Farm’ ở Townsville, phía bắc bang Queensland. Hiện nay, họ bắt đầu nhìn tới những nước có tiềm lực sản xuất lúa gạo như Myanmar,Việt Nam, Campuchia… nhưng không phải vì nhu cầu như vậy mà họ thả nổi các chỉ tiêu.

Mẫu gạo của Angimex phải được OMIC - cơ quan kiểm định của Nhật tại Thái Lan- xác định đủ tiêu chuẩn hay không. OMIC tại Thái Lan, thậm chí người của OMIC từ Trung Quốc được điều sang Việt Nam làm tiếp khi lượng gạo xuất từ Việt Nam qua Nhật gia tăng. Tại Việt Nam, OMIC-FCC Inspection Services cũng kiểm định gạo xuất khẩu theo hợp đồng với Nhật, cho Nhật và hàng đi các thị trường khác.

Một cán bộ kiểm định thuộc Bureau Veritas Vietnam Ltd cho biết: "Lỗi nặng nhất của gạo Việt Nam thường dính là dư lượng thuốc trừ sâu. Điều này từng được cảnh báo… nhưng không phải nơi nào cũng làm lại đàng hoàng".

Năm 2003, gạo Việt Nam từng vào thị trường Nhật, nhưng 4 năm sau họ ngưng nhập do nhiều công ty từ Việt Nam xuất khẩu gạo nhưng nhiều lô bị cho là không an toàn, Chính phủ đã lập lại hàng rào kiểm tra và họ lựa chọn các công ty đáng tin cậy chứ không cần số nhiều người bán nhưng chất lượng lung tung.

Thị trường Nhật luôn là sân chơi kỹ thuật và họ đặt lòng tin vào kiểm định dù có cam kết chất lượng an toàn với người tiêu dùng cuối cùng từ vùng nguyên liệu hay không. Hiện nay, chỉ riêng mặt hàng nông sản, tại ĐBSCL có Nafiqaved của Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn; kiểm định hàng tiêu dùng có QUATEST 3 của Bộ Khoa học và Công nghệ. Các cơ quan kiểm định độc lập: SGS, Intertek, Cotecna Vietnam Ltd, Lavi (đại diện ISC Thái Lan)… cạnh tranh trên thị trường Việt Nam. SGS và Bureau Veritas Vietnam Ltd là cơ quan kiểm định được tin cậy.

Không chỉ có dư lượng thuốc BVTV, thử một mẩu gạo Nhật trồng thí điểm tại Tân Châu, tỉnh An Giang, ông Morimoto chuyên gia về gạo Nhật, còn cảnh báo thêm: "Độ đạm gạo 8,7% là quá cao. Người trồng đã dùng lượng phân bón dinh dưỡng quá nhiều!?".

Với số điểm lúa gạo thử nghiệm chỉ đạt 64/80 điểm (taste point), điều Morimoto quan tâm là gạo đó có phù hợp khi người tiêu dùng Nhật ăn với sushi hay không?! Rất tiếc, những tiêu chuẩn kiểm định, tức là những giá trị cốt lõi của sản phẩm theo từng thị trường vẫn chưa được thông tin tới người sản xuất, các nhà chế biến… trong nước để nâng cao năng lực cung cấp cho thị trường 700.000 tấn/năm này.

Gạo là lương thực chính của người Nhật từ thời kỳ Yayoi. Các loại gạo koshihikari, hinohikari, Sasanishiki, kiyonishiki, Nihonbare, hitomebore và Akita komachi được ưa chuộng, nhưng hơn cả chính là Koshihikari, thổ nhưỡng ở tỉnh Niigata khiến người ta tin rằng nơi đây tạo ra chất lượng tuyệt hảo, giá cao gấp đôi gạo bình thường.

Hiện nay, một nhóm "tài phiệt" Hongkong đang bắt đầu trồng lúa Koshihikari tại Trung Quốc để bán lại cho ITOCHU, một nhóm cạnh tranh với KOKUBU. Những loại gạo như Koshihikari, Akitakomachi &Hitomebore đang được trồng ở Trung Quốc, Việt Nam và Myanmar. Riêng một số thương nhân ở Singapore muốn có nguồn cung cấp gạo Koshihikari theo quy trình hữu cơ từ Việt Nam.

Không phải Nhật là thị trường gạo mới nổi trong con mắt doanh nhân Việt Nam. Từ lâu, Hưng Yên, Thái Bình đã nhắm tới thị trường Nhật bằng cách trồng giống JO1 do Viện Di truyền nông nghiệp Việt Nam chọn lọc từ nhóm giống lúa cảm ôn thích ứng thuộc loài Japonica nhập nội, chất lượng gạo thơm, dẻo và hy vọng các công ty ở Hà Nội sẽ mua lúa, chế biến gạo xuất khẩu qua Nhật. Các giống lúa Hikarisinseki, Hitomebore và Nipponbare cũng được trồng thử nghiệm tại Yên Bái, Đồng Tháp. Trong biên niên mở cửa thị trường gạo của Nhật: Tháng 12-1993, Nhật Bản chính thức công bố mở cửa một phần thị trường gạo. Năm đầu tiên (1995), nhập khẩu gạo là 4% thị trường và tỷ lệ này tăng lên dần để đạt tới 8% vào năm 2000. Trước đó 1 năm (từ tháng 4-1999), Nhật Bản quyết định chuyển sang đánh thuế quan đối với gạo nhập khẩu. Hiện nay, việc kiểm soát chất lượng gắt gao hơn bất kỳ thị trường nào trên thế giới kể cả số lượng và chất lượng dù sự cố hạt nhân khiến 20.000 nông dân Nhật chịu ảnh hưởng thảm họa hạt nhật tại Fukushima sẽ khó canh tác trong vòng 40 năm tới.

Năm 2013, dự báo tổng kim ngạch xuất khẩu hàng hóa sang Nhật sẽ tăng khoảng 20%, khoảng trên 15/30 tỉ USD tổng kim ngạch xuất nhập khẩu.

Bộ NN&PTNT Việt Nam và Bộ Y tế, Phúc lợi xã hội của Nhật đang triển khai các chương trình hợp tác kỹ thuật nhằm nâng cao chất lượng hàng xuất khẩu và thừa nhận kết quả kiểm nghiệm của nhau… Từ đầu năm 2012, Việt Nam và Nhật đều hi vọng việc hợp tác thành lập trung tâm kiểm nghiệm, kiểm chứng và tư vấn chất lượng hàng nông lâm thủy sản sẽ giúp cả hai bên đáp ứng các tiêu chí an toàn thực phẩm, vấn đề mấu chốt để nông sản Việt Nam vào thị trường Nhật.

Hoàng Lan