Từ kết nối của nghệ sĩ nhiếp ảnh Văn Ngọc Nhuần, một cuộc gặp gỡ đã diễn ra giữa nữ Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân Lưu Nguyệt Hồng và nhà thơ Lê Chí. 58 năm trước, năm 1968, bài thơ “Người con gái và khẩu súng trường” đã được nhà thơ Lê Chí cảm tác ngay tại chiến trường Ngã Năm, đề “Tặng Nguyệt Hồng, nữ du kích mặt trận Ngã Năm”.

Anh hùng Lưu Nguyệt Hồng và nghệ sĩ nhiếp ảnh Văn Ngọc Nhuần trong một lần gặp gỡ.  Ảnh: Duy khôi

“Bắn!
đường đạn lao đi đanh xoắn
mang sắc lúa xanh và màu vàng của nắng
mang hờn căm sâu thẳm xóm làng”

Bài thơ có những câu rất hay như vậy. Với dòng cảm xúc dâng trào giữa cuộc chiến bảo vệ quê hương đang hồi khốc liệt, nhà thơ Lê Chí viết tiếp:

“đất căm giận hóa thành khẩu súng
khẩu súng trường thô sơ
nỗi lòng dũng sĩ
tiền tuyến này
cứ mỗi ngày đi qua
gặp biết bao điều bình dị”

Trong “biết bao điều bình dị” mà cao quý ấy, có nữ du kích Lưu Nguyệt Hồng, người con gái tuổi 18 khiến quân thù kinh hồn, bạt vía. Qua ngòi bút của nhà thơ Lê Chí, người nữ du kích của mặt trận Ngã Năm đẹp chân chất và đầy dũng khí:

“Em vẫn đứng lặng yên
Trong lòng công sự đất
Áo bà ba mái tóc trắng bùn
Hồi hộp bền gan đường ngắm
Thằng giặc cuối cùng rớt giữa tầng thang…”

Bài thơ này được nhà thơ Lê Chí viết vào tháng 10-1968, khi ấy ông thuộc Tiểu ban Văn nghệ thuộc Ban Tuyên huấn Khu Tây Nam Bộ, có chuyến công tác tại Ngã Năm.

***

Đọc từng câu thơ đậm chất thép nhưng vẫn nhẹ nhàng, tôi mường tượng chân dung nữ Anh hùng đã cắm cờ Mặt trận dân tộc giải phóng miền Nam Việt Nam lên Chi khu Ngã Năm năm 1968. Và khi tôi được gặp bà, đó là một người phụ nữ rất miền Tây với chiếc áo bà ba, tóc bới gọn, nổi bật gương mặt phúc hậu; cách nói chuyện chân tình, xởi lởi, quyết đoán, thân thương như cách mọi người gọi cô Ba Nguyệt Hồng, chị Ba Nguyệt Hồng.

Bức ảnh nữ Anh hùng Lưu Nguyệt Hồng tại chiến trường Ngã Năm do nghệ sĩ Nguyễn Khắc Tâm chụp.

Nữ du kích Lưu Nguyệt Hồng sinh năm 1950, quê Ngã Năm, Sóc Trăng, tham gia cách mạng năm 1965, khi mới 15 tuổi, làm cứu thương và sau đó làm Trung đội phó Đơn vị biệt động thị trấn Ngã Năm, Thị đội phó, Phó Bí thư, Bí thư thị trấn Ngã Năm.

Theo “Địa chí tỉnh Sóc Trăng”, thời kỳ chống Mỹ cứu nước, cô Ba Nguyệt Hồng đã cùng lực lượng vũ trang đánh địch hơn 100 trận, diệt và làm bị thương 77 tên, bắt sống 4 tên, làm tan rã hàng trăm binh lính. Cô diệt 3 tên ác ôn, thu 13 súng, xây dựng 30 cơ sở hợp pháp và bí mật.

Trong cuộc tổng tiến công và nổi dậy mùa xuân 1968, cô Ba Nguyệt Hồng cùng đồng đội tham gia bao vây và bức rút Chi khu Ngã Năm. Cô Ba Nguyệt Hồng khi ấy là Trung đội phó, đã chỉ huy trung đội giữ vững pháo đài Xóm Gạo, đẩy lùi nhiều đợt phản kích của địch. Cô Ba được phân công chỉ huy tiểu đội du kích nữ và dân công đắp ụ pháo trên điểm cao bắn vào Chi khu. Tiểu đội du kích nhiều ngày đêm thay phiên bao vây siết chặt mục tiêu. Sau 52 ngày đêm chiến đấu, cờ Mặt trận dân tộc giải phóng miền Nam Việt Nam đã được chính cô Ba Nguyệt Hồng cắm lên trên nóc Chi khu Ngã Năm.

Để tránh thương vong lực lượng của ta, cô đã sáng tạo nghiên cứu bện rơm thành con cúi lớn, rồi cuốn lại thành những vòng tròn lấy ván, dựng đứng lên để che chắn lực lượng ta tiến sát vào đồn giặc, tránh được đạn, miểng xuyên vào. Địch ở Chi khu Ngã Năm cứ tưởng lực lượng của ta có loại vũ khí mới. Ở tuổi 18, cô Ba đã khiến quân thù bạt vía kinh hồn, điên cuồng tìm giết cô cho bằng được và treo thưởng cho ai bắt được cô. Người con gái ấy đã cùng quân dân miền Nam cầm súng chiến đấu đến ngày quê hương giải phóng, đất nước thống nhất.

Năm 2005, cô Ba Lưu Nguyệt Hồng được phong tặng danh hiệu Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân. 

***

Hình tượng anh dũng của cô Ba Nguyệt Hồng trong chiến đấu là nguồn cảm hứng sáng tác của văn học nghệ thuật. Không chỉ có nhà thơ Lê Chí với “Người con gái và khẩu súng trường” mà còn có một nghệ sĩ khác - nghệ sĩ nhiếp ảnh, nhà báo chiến trường, liệt sĩ Nguyễn Khắc Tâm.

Chuyện cách nay khoảng 40 năm, nghệ sĩ nhiếp ảnh Văn Ngọc Nhuần trong quá trình xử lý khối tư liệu phim, ảnh thời kháng chiến do ông tiếp nhận được, ông tìm thấy phim chụp của nghệ sĩ Nguyễn Khắc Tâm, đơn vị Nhiếp - Điện ảnh Tây Nam Bộ. Trong số rất nhiều tác phẩm còn lưu giữ, ông Nhuần phát hiện có tấm phim gốc 6x6 ghi cảnh một nữ du kích đang trong tư thế ngắm bắn. Ông nhận ra ngay đó chính là cô Ba Nguyệt Hồng, người nữ Anh hùng nổi tiếng.

Ảnh được rửa ra, bức chân dung tuyệt đẹp đầy nghệ thuật và tính báo chí, bắt trọn khoảnh khắc cô Ba trong chiếc áo bà ba, khăn rằn quấn tóc, gương mặt thanh tú với ánh mắt thép hướng theo đường ngắm của khẩu súng trường K44, tay trong tư thế sẵn sàng bóp cò. Đó là bức ảnh đầy tính khí phách của cô gái miền Tây nhằm thẳng quân thù mà bắn. Nghệ sĩ nhiếp ảnh Văn Ngọc Nhuần đã mang bức ảnh ấy tặng cô Ba Nguyệt Hồng.

Nhìn ảnh, cô Ba xúc động và xác định bức ảnh được chụp khi cô đang chiến đấu ngay trên pháo đài bắn tỉa. Lúc đó cô và tác giả bức ảnh hoàn toàn không biết nhau, tác giả chụp ảnh khi nào cô cũng không biết. Cô chỉ biết, để chụp được bức ảnh này, người cầm máy phải ra mũi pháo đài, nghĩa là chọn ra đứng ở lằn ranh sinh tử.

Bức ảnh nữ du kích Ngã Năm trên pháo đài bắn tỉa bây giờ dường như không còn của riêng ai mà đã trở thành di sản cho thế hệ hôm nay về một thời anh hùng, hoa lửa của thế hệ cha anh. Bức ảnh trở nên nổi tiếng, có mặt ở nhiều bảo tàng, triển lãm, in sách. Cô Ba Nguyệt Hồng biết ơn nghệ sĩ nhiếp ảnh Nguyễn Khắc Tâm không phải vì đã chụp cho cô một bức ảnh đẹp, mà vì đã để lại cho thế hệ mai sau một câu chuyện lịch sử của quê hương.

Từ cảm xúc đó, cô Ba đã đi tìm tác giả Nguyễn Khắc Tâm. Được biết ông đã hy sinh trong kháng chiến chống Mỹ, cô Ba tận dụng mọi mối quan hệ, không quản đường sá xa xôi, đi tới Bến Tre, Cần Thơ, qua An Giang, Đồng Tháp để tìm phần mộ của ông. Sau một năm ròng tìm kiếm, cô Ba đã tìm được phần mộ của liệt sĩ Nguyễn Khắc Tâm ở Nghĩa trang Liệt sĩ huyện An Biên, tỉnh Kiên Giang (nay là An Giang). Bia mộ ghi thông tin: Liệt sĩ Nguyễn Khắc Tâm, quê quán: Châu Thành - Đồng Tháp, đơn vị: Nhiếp ảnh Tây Nam Bộ, hy sinh: 26-02-1971, vị trí và số mộ là KA - H9 - M33. Người nữ du kích năm nào và tác giả bức ảnh đã có cuộc hội ngộ qua làn khói nhang nơi đất rừng U Minh Thượng.

Là người kết nối để có cuộc hội ngộ đó, nghệ sĩ nhiếp ảnh Văn Ngọc Nhuần xúc động cho rằng, đó là minh chứng về anh hùng thời khói lửa. Một nữ du kích, một nghệ sĩ, nhà báo xông pha giữa làn bom mũi đạn. Chỉ tại địa bàn Ngã Năm thời bấy giờ, đã có tới 5 người quay phim và phóng viên nhiếp ảnh hy sinh. Với riêng liệt sĩ Nguyễn Khắc Tâm, tuổi thanh xuân của ông đã cống hiến cho sự nghiệp bảo vệ Tổ quốc vĩ đại với những bức ảnh để đời. Nghệ sĩ, nhà báo chiến trường với tay máy, tay súng, góp phần làm nên chiến công chung của dân tộc.

***

Năm tháng đã lùi xa, đằng sau bức hình lịch sử với chân dung Anh hùng Lưu Nguyệt Hồng, còn có bóng dáng của người nghệ sĩ - nhà báo chiến trường Nguyễn Khắc Tâm. Giữa lằn ranh sinh tử, khi người chiến sĩ cầm súng chiến đấu bảo vệ quê hương thì những nhà báo, nghệ sĩ chiến trường cũng âm thầm cầm máy, cây viết, ghi lại lịch sử. Nhiều người đã ngã xuống khi tác phẩm còn dang dở, nhưng tác phẩm để lại thì trở thành di sản.

ĐĂNG HUỲNH