Nghị định số 59/2026/NĐ-CP quy định hình thức xử phạt trục xuất, biện pháp tạm giữ người, áp giải người vi phạm theo thủ tục hành chính và quản lý người nước ngoài vi phạm pháp luật Việt Nam trong thời gian làm thủ tục trục xuất (Nghị định 59/2026/NĐ-CP) là một bước đi chiến lược trong lộ trình cải cách tư pháp. Không chỉ dừng lại ở việc quản lý hành chính, Nghị định cụ thể hóa tư duy tư pháp mới - lấy quyền con người làm trung tâm và lấy sự minh bạch làm thước đo hiệu lực của bộ máy Nhà nước.

Công an TP Cần Thơ làm thủ tục cấp căn cước cho người cai nghiện ma túy; qua đó, bảo đảm quyền, lợi ích hợp pháp của các đối tượng này. Ảnh: Công an TP Cần Thơ

Hiện thực hóa các mục tiêu về cải cách tư pháp

Nghị định 59/2026/NĐ-CP ra đời trong bối cảnh Việt Nam đang đẩy mạnh xây dựng Nhà nước pháp quyền XHCN. Lợi ích lớn nhất mà Nghị định này mang lại trong tiến trình cải cách tư pháp là việc xác lập các giới hạn đối với quyền lực nhà nước nhằm bảo vệ quyền cá nhân. Theo đó, các quy định về áp giải, tạm giữ được gắn chặt với các chế tài nghiêm cấm hành vi xâm phạm tính mạng, sức khỏe và nhân phẩm của đối tượng bị áp dụng. Nghị định còn bổ sung nguyên tắc bảo đảm bình đẳng giới, quyền phụ nữ và trẻ em.

Cụ thể, khoản 2, Điều 3, Nghị định 59/2026/NĐ-CP bổ sung nguyên tắc phải bảo đảm “bình đẳng giới, quyền, lợi ích chính đáng của phụ nữ và trẻ em”. Quy định này mở rộng nguyên tắc áp dụng, không chỉ dừng lại ở bảo vệ tính mạng, sức khỏe mà còn nhấn mạnh đến yếu tố giới và nhóm yếu thế. Trong khi đó, Nghị định 142/2021/NĐ-CP chỉ quy định nguyên tắc chung, chưa đề cập riêng phụ nữ và trẻ em. Đây là bước tiến trong việc hiện thực hóa Hiến pháp, đảm bảo cá nhân dù vi phạm pháp luật, vẫn được hưởng các quyền cơ bản của con người.

Điểm d, khoản 1, Điều 27, Nghị định 59/2026/NĐ-CP bổ sung quyền tiếp cận luật sư, trợ giúp pháp lý. Theo đó, người bị tạm giữ được quyền liên hệ, tiếp cận với luật sư hoặc người thực hiện trợ giúp pháp lý. Trước đây, Nghị định 142/2021/NĐ-CP không ghi nhận quyền này. Quy định mới góp phần bảo đảm quyền được bảo vệ pháp lý của mọi người, kể cả người nước ngoài, trong quá trình bị áp dụng biện pháp tạm giữ.

Tại khoản 3, Điều 23 quy định người chưa thành niên phải được bố trí tạm giữ riêng, tách biệt với người trưởng thành. Trước đây, Nghị định 142/2021/NĐ-CP không có quy định này. Việc bổ sung này thể hiện rõ yêu cầu bảo vệ nhóm yếu thế, đặc biệt là người chưa thành niên trong quá trình áp dụng biện pháp hành chính. 

Ngoài ra, khoản 1, Điều 28 quy định nâng tiêu chuẩn ăn uống định lượng thịt tăng lên 0,2kg/người/ngày và nước uống là 2 lít/người/ngày đối với người bị tạm giữ - gấp đôi so với trước đây, bảo đảm điều kiện tối thiểu tốt hơn cho người bị tạm giữ.

Minh bạch hóa quy trình

Trong tiến trình cải cách tư pháp, việc xử lý các yếu tố nước ngoài là thước đo sự hội nhập. Nghị định 59/2026/NĐ-CP thiết lập quy trình trục xuất minh bạch, nhân văn nhưng vẫn đảm bảo an ninh quốc gia.

Theo đó, mở rộng quyền của người bị trục xuất “được liên hệ, thông báo với cơ quan đại diện ngoại giao, cơ quan lãnh sự của nước mà người đó mang quốc tịch” và “được yêu cầu cơ quan chức năng có thẩm quyền xem xét lại đối với quyết định xử phạt trục xuất theo quy định của pháp luật”. Đồng thời, Nghị định bổ sung trường hợp thi hành ngay quyết định trục xuất đối với trường hợp người vi phạm không có khả năng nộp phạt và chấm dứt việc cưỡng chế thi hành quyết định xử phạt tiền.

Nghị định 59/2026/NĐ-CP chính thức công nhận việc thực hiện các thủ tục trên môi trường điện tử. Tại khoản 3, Điều 3 quy định rõ: “Việc thực hiện các thủ tục về trục xuất, tạm giữ, áp giải và quản lý người nước ngoài vi phạm pháp luật được thực hiện trên môi trường điện tử theo quy định của pháp luật”. Quy định này cho phép các cơ quan có thẩm quyền thực hiện toàn bộ hoặc một phần quy trình xử lý trên hệ thống điện tử, bao gồm lập hồ sơ, trao đổi thông tin và ban hành quyết định. Trước đây, Nghị định 142/2021/NĐ-CP hoàn toàn chưa đề cập đến nội dung này, dẫn đến việc xử lý chủ yếu dựa trên hồ sơ giấy, mất nhiều thời gian và khó đồng bộ dữ liệu. Việc bổ sung quy định mới là bước tiến quan trọng trong chuyển đổi số lĩnh vực quản lý xuất nhập cảnh.

Khoản 1, Điều 9 của Nghị định cũng xác định rõ các chủ thể có thẩm quyền ra quyết định xử phạt trục xuất, gồm trưởng phòng quản lý xuất nhập cảnh, giám đốc công an cấp tỉnh và cục trưởng cục quản lý xuất nhập cảnh. Trước đây, Nghị định 142/2021/NĐ-CP không liệt kê cụ thể mà dẫn chiếu chung theo Luật Xử lý vi phạm hành chính, gây khó khăn khi áp dụng trên thực tế.

Nghị định 59/2026/NĐ-CP không chỉ là một văn bản quy phạm pháp luật điều chỉnh các hành vi hành chính đơn thuần, mà còn là một chính sách quan trọng về quyền con người. Việc thực thi nghiêm túc Nghị định này không chỉ giúp nâng cao hiệu lực quản lý nhà nước mà còn khẳng định giá trị cốt lõi của nền tư pháp nước nhà. Đó là một nền tư pháp công bằng, nhân văn và vì con người mà Nhà nước ta hướng tới.

PHI YẾN