Có một thực tế, "cò"- lực lượng chuyên làm dịch vụ môi giới cho chủ máy gặt và hàng xáo - đã và đang tồn tại như một mắt xích trong chuỗi giá trị sản xuất lúa gạo hiện nay. Tuy nhiên, cũng có một thực tế khác trong sản xuất lúa tại các cánh đồng mẫu lớn, một nhân tố đã làm rất tốt vai trò của của "cò". Đó là các tổ hợp tác (THT), hợp tác xã (HTX) nông nghiệp. Các THT, HTX làm dịch vụ cho nông dân như thế nào? Có thay thế được vai trò của "cò" trong chuỗi giá trị sản xuất lúa gạo trong điều kiện "sản xuất lớn từ những nông hộ nhỏ" mà ngành nông nghiệp đang phát động?

THT, HTX sẽ thay thế  “cò” trong chuỗi giá trị sản xuất lúa gạo.

Những năm gần đây, việc thu hoạch bằng máy gặt đập liên hợp (GĐLH) đã tạo ra sự đột phá trong sản xuất lúa, mang lại "lợi ích kép". Một mặt, nó thúc đẩy nông dân thay đổi tập quán sản xuất theo hướng tiến bộ. Mặt khác, nó đòi hỏi nông hộ liên kết lại với nhau trong các THT, HTX để tổ chức lại sản xuất, thích ứng với sự phát triển của cánh đồng mẫu lớn hiện nay.

Các THT và HTX trong nông nghiệp không những có thể thay thế vai trò của "cò" trong môi giới cho chủ máy GĐLH hợp và hàng xáo, mà còn đem lại nhiều lợi ích thiết thực cho các thành viên trong THT, HTX. Bởi trong mối quan hệ giữa chủ máy gặt - thương lái - "cò" - và nông dân thì ai cũng có được những lợi ích. Tuy nhiên, so với công sức của nông dân "một nắng hai sương", lại gánh chịu nhiều rủi ro trong sản xuất thì "cò" là tầng nấc trung gian "đắc lợi" hơn! Thậm chí, còn có tình trạng "cốc mò, cò xơi" khi giá lúa tăng mạnh. Còn hoạt động của THT, HTX là một chuỗi các hoạt động đồng bộ: Đầu vụ, THT, HTX thực hiện các công việc như làm thủy lợi nội đồng; sắp xếp lịch gieo sạ hợp lý; chọn chủng loại giống thích hợp với điều kiện tự nhiên, tập quán canh tác của nông dân, và đáp ứng nhu cầu đặt hàng của thương lái hay doanh nghiệp. Một số THT, HTX còn lo vật tư đầu vào các thành viên. Trong vụ sản xuất, THT, HTX tổ chức chuyển giao các gói giải pháp kỹ thuật như: 1 phải 5 giảm; chăm sóc và bảo vệ kịp thời vụ lúa để giúp nông dân đạt năng suất và chất lượng cao nhất có thể. Cuối vụ lúa, THT, HTX lên lịch thu hoạch và tiêu thụ sản phẩm cho các thành viên sao cho hiệu quả nhất bằng cách hợp đồng với chủ máy gặt, thương lái hay doanh nghiệp. Như vậy, THT, HTX tham gia cùng nông dân tất cả các khâu trong sản xuất lúa gạo. Trong điều kiện hoạt động của chuỗi giá trị lúa gạo ở Sóc Trăng nói riêng, Đồng bằng sông Cửu Long nói chung, còn qua rất nhiều khâu trung gian, hoạt động của THT, HTX trong cánh đồng mẫu là nhân tố tích cực, cần trân trọng và phát huy. Ví dụ như: qua thực tiễn, chỉ tính riêng dịch vụ làm trung gian cho chủ máy GĐLH và hàng xáo cò đã "xơi" ngon không dưới 60 đồng/kg lúa. Trong khi ở các cánh đồng mẫu có các THT, HTX, nông dân không phải tốn thêm chi phí cho dịch vụ trung gian của "cò". Có thể kể ra hàng loạt các THT, HTX làm thay vai trò của "cò", giảm tác nhân trung gian của chuỗi giá trị sản xuất lúa gạo như HTX Vĩnh Biên (Ngã Năm), Thiều Văn Chỏi (Kế Sách), Tuân Tức (Thạnh Trị), Phú Tân (Châu Thành), Trường Khánh (Long Phú)...

Bài ““Cò” lúa - Nhìn từ chuỗi giá trị sản xuất lúa gạo” đăng trên Báo Cần Thơ ra ngày 4-10-2012 nhận được nhiều sự quan tâm từ phía độc giả. Nhiều bài viết đã phân tích những nhân tố thay thế vị trí của “cò” lúa nhằm đem lại hiệu quả cao hơn nữa trong hoạt động sản xuất của người nông dân. Báo Cần Thơ xin giới thiệu bài viết của ông Vũ Bá Quan, Phòng Nông nghiệp và Phát triển nông thôn huyện Kế Sách, tỉnh Sóc Trăng về vấn đề này.

Cùng với việc phát triển diện tích cánh đồng mẫu, cần tạo điều kiện thuận lợi để hình thành kênh trực tiếp thông qua kênh liên kết dọc từ người sản xuất đến công ty lương thực vì đây là hình thức phân phối lúa gạo có kênh thị trường ngắn nhất và hiệu quả cao với người sản xuất. Chính các THT, HTX là nhân tố tạo ra kênh liên kết dọc, giảm bớt khâu trung gian. Ngành nông nghiệp và chính quyền các cấp đang tích cực duy trì và phát triển các hình thức kinh tế tập thể. Một mặt nhằm đáp ứng yêu cầu phát triển của sản xuất theo quy mô ngày càng lớn trong các cánh đồng mẫu, mặt khác phát triển THT, HTX còn là thực hiện tiêu chí 13 trong xây dựng nông thôn mới.

Hiện nay, "cò" vẫn đang tồn tại như một mắt xích trong chuỗi giá trị sản xuất lúa gạo, nhưng do yêu cầu của sản xuất, THT và HTX sẽ dần thay thế vai trò của "cò". Nhân tố mới, tích cực đã xuất hiện, được các cơ quan hữu quan quan tâm, hy vọng THT và HTX sẽ phát huy được vai trò của mình: Thay thế "cò" trong chuỗi giá trị sản xuất lúa gạo.

Vũ Bá Quan