Giải thưởng Giáo dục Thế giới (World Education Medal) tôn vinh các cá nhân và tổ chức đang ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI) để chuyển đổi giáo dục và thu hẹp khoảng cách trong học tập. Cả 3 hạng mục của giải thưởng năm 2025, Nhà lãnh đạo, Nhà giáo dục và Sinh viên, đều thuộc về phụ nữ.

Rebecca Winthrop

Bà Winthrop, Giám đốc Trung tâm Giáo dục Toàn cầu thuộc Viện Brookings (Mỹ), giành chiến thắng ở hạng mục Nhà lãnh đạo của giải thưởng thường niên do tập đoàn công nghệ HP trao tặng. Nghiên cứu của chuyên gia người Mỹ này tập trung vào giáo dục toàn cầu, đặc biệt chú trọng đến những kỹ năng mà thanh thiếu niên cần có để thăng tiến trong công việc, cuộc sống và trở thành những công dân tích cực, có ích. Đây là lĩnh vực ngày càng quan trọng khi AI đang chuyển đổi giáo dục và việc làm.

Bà Winthrop cũng là lãnh đạo Lực lượng Đặc nhiệm Toàn cầu của Brookings về AI trong giáo dục, với mục tiêu góp phần bảo đảm khả năng tận dụng AI tạo sinh để chuyển đổi giáo dục theo hướng tích cực bằng cách đánh thức tối đa tiềm năng của mỗi người trẻ.

Để đạt được điều này, bà cùng các cộng sự đã tiến hành nghiên cứu “đánh giá sớm” về AI và giáo dục tại 50 quốc gia nhằm dự báo các hệ quả tiêu cực tiềm ẩn của AI tạo sinh trong giáo dục, từ đó giảm thiểu rủi ro và tối ưu hóa lợi ích của AI.

Báo cáo kết luận rằng ở thời điểm hiện tại, sử dụng AI để giáo dục trẻ em và thanh thiếu niên tiềm ẩn nhiều rủi ro hơn là lợi ích. Trong đó, rủi ro lớn nhất là tác động tiêu cực tới quá trình phát triển nhận thức của trẻ em, tức cách các em học hỏi, suy luận và giải quyết vấn đề. Nghiên cứu mô tả một “vòng xoáy phụ thuộc”, nơi học sinh ngày càng giao phó việc suy nghĩ cho AI, dẫn đến năng lực nhận thức suy giảm, tương tự tình trạng “teo nhận thức” thường thấy ở não bộ lão hóa.

Phụ nữ toàn thắng các hạng mục tại Giải thưởng Giáo dục Thế giới 2025. Ảnh: WEM

Vineeta Garg

Hạng mục Nhà giáo dục xướng tên bà Garg, trưởng bộ phận Công nghệ Thông tin tại Trường Công lập Shaheed Rajpal DAV ở New Delhi (Ấn Độ).

Bà tập trung tích hợp AI vào giáo dục nhằm thúc đẩy tính bao trùm, khả năng tiếp cận và cơ hội học tập công bằng. Thông qua việc tích hợp AI vào chương trình học, đào tạo giáo viên và cung cấp các tài nguyên mở, sáng kiến “EmpowerED with AI” đã trao quyền cho hơn 800.000 học sinh và 12.000 giáo viên.

Vineeta Garg phát triển mô hình bền vững này khi bà nhận thấy các cơ hội học tập về AI chủ yếu chỉ dành cho những học sinh ưu tú tại các đô thị lớn, trong khi học sinh nông thôn và những em có nhu cầu đặc biệt vẫn bị bỏ lại phía sau. Ngay cả những người học ở thành thị, dù được tiếp cận với AI vẫn còn thiếu kiến thức về cách áp dụng công nghệ mới này để giải quyết các vấn đề thực tiễn.

Học sinh của bà Garg đã tiếp tục phát triển nhiều dự án AI và đoạt giải thưởng, trong đó có Dyslexiscan - mô hình sàng lọc sức khỏe hô hấp từ xa từng được trình bày trước Thủ tướng Ấn Độ Narendra Modi.

Với hơn 30 năm kinh nghiệm, bà Vineeta Garg đã dẫn dắt nhiều nỗ lực nhằm dân chủ hóa việc học lập trình và AI, đặc biệt cho nữ sinh, người khuyết tật và học sinh đến từ các cộng đồng khó khăn, vùng nông thôn.

Valeria Palacios Cruz

Palacios, nữ sinh 19 tuổi đến từ Đại học Ceulver/TecNM ở Mexico, thắng hạng mục “Sinh viên” nhờ ứng dụng AI để xử lý các thách thức về môi trường và xã hội tại địa phương. 

Các dự án của Palacios kết hợp AI, robot và máy bay không người lái (UAV). Chúng bao gồm UAV giúp loại bỏ rác thải nổi trên mặt nước; UAV gieo hạt tái tạo các khu rừng bị tàn phá và UAV cứu hộ trong các tình huống khẩn cấp. Ngoài ra, cô cũng thiết kế robot CONIA để hỗ trợ người cao tuổi sống độc lập bằng cách giải thích rõ ràng thuốc men, diễn giải tài liệu và phát hiện các tình huống y tế khẩn cấp.

Những sáng kiến của Palacios trong nhiều lĩnh vực đã tạo ra các nguyên mẫu hoạt động thực tế, minh chứng cho những giải pháp thiết thực mà AI có thể cung cấp ngay cả trong những hoàn cảnh khó khăn nhất.

HỒNG TRẦN (Theo Telegraph India, Mexico News Daily)