Ngoại trưởng Mỹ Marco Rubio và người đồng cấp Armenia Ararat Mirzoyan mới đây đã ký thỏa thuận hợp tác chiến lược liên quan đến dự án có tên gọi “Tuyến đường Trump vì Hòa bình và Thịnh vượng Quốc tế” (TRIPP). Dự án này là sáng kiến của Tổng thống Mỹ Donald Trump và là một phần của thỏa thuận hòa bình giữa Armenia và Azerbaijan do ông Trump làm trung gian được ký kết hồi tháng 8-2025 tại Nhà Trắng.

Để triển khai dự án, Mỹ và Armenia sẽ thành lập liên doanh Công ty Phát triển TRIPP (TDC) được thiết kế để hỗ trợ thương mại, vận tải và phát triển kinh tế thông qua việc tăng cường kết nối khu vực. Cụ thể, TDC sẽ xây dựng và vận hành đường bộ, đường sắt, đường ống dẫn, mạng cáp quang và có thể cả đường dây truyền tải điện để tạo ra các hành lang thương mại và vận chuyển mới trên tuyến đường dài 42km. Theo thỏa thuận, 74% cổ phần và quyền kiểm soát công ty sẽ thuộc về các thực thể hoạt động dưới sự bảo trợ của Tập đoàn Tài chính Phát triển Quốc tế Mỹ, trong khi Armenia sẽ giữ 26% cổ phần. TDC được hoạt động 49 năm và có thể được gia hạn thêm 50 năm dựa trên sự đồng thuận giữa hai nước.

Hành lang Zangezur, trong đó có “Tuyến đường Trump” ở Armenia. 

Cách mạng hóa vị trí chiến lược của Armenia

Phát biểu trước Ủy ban Đối ngoại Thượng viện Mỹ hôm 3-6, Ngoại trưởng Rubio tuyên bố TRIPP không chỉ quan trọng là nền tảng hòa bình đã được ký kết giữa Armenia và Azerbaijan, mà còn có khả năng “cách mạng hóa vị trí chiến lược của Armenia” và biến nước này thành “trung tâm thương mại” trong khu vực. Trong bài đăng trên mạng xã hội hôm 25-5 trước khi Ngoại trưởng Rubio đến Armenia thúc đẩy ký kết thỏa thuận, Tổng thống Trump cho biết: “Sắp tới, Mỹ và Armenia sẽ cùng nhau khởi công xây dựng Tuyến đường Trump vì Hòa bình và Thịnh vượng Quốc tế, tuyến đường này sẽ làm thay đổi khu vực Nam Kavkaz và giúp các công ty năng lượng tuyệt vời của Mỹ tiếp cận được khu vực từ Trung Á đến tận nước Mỹ”.

Quả thật, TRIPP, được mô tả ngắn gọn là “Tuyến đường Trump”, không phải là một tuyến đường đơn thuần mà là hành lang kinh tế chiến lược kết nối giữa Azerbaijan và Cộng hòa Tự trị Nakhchivan thông qua tỉnh cực Nam Syunik của Armenia.

Nakhchivan là vùng lãnh thổ tách rời của Azerbaijan, có diện tích 5.500km2 và dân số khoảng 472.000 người. Với Azerbaijan, “Tuyến đường Trump” nằm trên Hành lang Zangezur (một chi nhánh của Hành lang Đông - Tây) dài hàng trăm km đi từ thủ đô Baku qua Armenia đến Nakhchivan và tới thành phố Kars thuộc khu vực Đông Bắc Thổ Nhĩ Kỳ. Hiện nay, đã có các tuyến đường sắt cũ và đường bộ cao tốc trên Hành lang Zangezur. Trong đó, Thổ Nhĩ Kỳ đã tham gia xây dựng và khôi phục tuyến đường sắt dài 150km đi dọc biên giới Nakhchivan. Như vậy, “Tuyến đường Trump” chính là dự án kết nối quan trọng trên Hành lang Zangezur. Nếu không có thỏa thuận hòa bình giữa Armenia và Azerbaijan thì không thể kết nối Hành lang Zangezur qua dự án TRIPP.

Toan tính chiến lược của Mỹ

Tuy nhiên, giới phân tích cho rằng TRIPP không chỉ là dự án kết nối kinh tế mà còn là một căn cứ địa chiến lược có thời hạn đủ dài để thiết lập hạ tầng giám sát, hậu cần, thậm chí là điều phối quân sự nếu cần. Với thời gian 49 năm và thậm chí gần một thế kỷ nắm quyền điều hành công ty liên doanh TDC, Mỹ không cần kiểm soát chủ quyền lãnh thổ mà vẫn có thể thiết lập một “cái neo chiến lược” giữa lòng Kavkaz, nơi có thể đóng vai trò như trạm chuyển tiếp tình báo, nút trung chuyển hậu cần và đòn bẩy áp lực đối với cả Nga lẫn Iran.

Một khi đặt được chân vào Hành lang Zangezur, Mỹ sẽ kiểm soát được huyết mạch quan trọng bậc nhất trong hệ thống vận tải lục địa xuyên Kavkaz: tuyến đường bộ và đường sắt nối Nga - Azerbaijan - Iran - Syria. Hành lang này còn đóng vai trò như một trục khóa giữa các luồng năng lượng từ Nga và Iran hướng về phía Nam, nơi các cảng Syria và hệ thống đường ống ngầm dưới Địa Trung Hải đang được nối kết với các điểm trung chuyển ở Bắc Phi. Điều này không chỉ là một đòn đánh vào dòng tiền của Nga trong bối cảnh bị cấm vận, mà còn là cách Washington củng cố thế độc quyền về vận chuyển năng lượng qua các tuyến do phương Tây kiểm soát, bao gồm Biển Đen, Thổ Nhĩ Kỳ và các tuyến ống từ Biển Caspi. Dự án của Mỹ sẽ ngăn chặn châu Âu trở lại với năng lượng Nga và gắn nó chặt với một đồng minh thân Mỹ là Azerbaijan, thông qua một điểm trung chuyển mà chính Washington kiểm soát.

Với riêng Iran, dự án trên của Mỹ tại vùng biên giới giáp Armenia dài 40km được coi là một thách thức an ninh và địa chính trị nghiêm trọng. Sự hiện diện của Mỹ trên Hành lang Zangezur có thể cắt đứt tuyến hậu cần chiến lược mà Nga sử dụng để tiếp tế, hỗ trợ và giữ liên lạc với Tehran. Iran dọa sẽ có hành động cản trở dự án của Mỹ, trong khi Mỹ hy vọng Thủ tướng Armenia Nikol Pashinyan sẽ tái đắc cử trong cuộc bầu cử ngày 7-6 để TRIPP có thể sớm được triển khai.

ĐỨC TRUNG