THANH TRÚC

Dù mang theo nhiều "dư vị ngọt ngào" của một năm trước đó, khi nước ta đạt được cả hai mục tiêu vừa tăng trưởng xuất khẩu cao vừa kiểm soát tốt nhập khẩu để giảm nhập siêu, nhưng ngoại thương Việt Nam năm qua đã sớm được dự báo là không mấy sáng sủa do nhiều yếu tố, như sản xuất hàng hóa trong nước khó khăn, trong khi kinh tế thế giới nói chung và các đối tác xuất khẩu quan trọng của nước ta nói riêng gồm EU, Mỹ, Nhật Bản… vẫn còn trì trệ. Trong bối cảnh ảm đạm đó, "con thuyền" ngoại thương Việt Nam đã khéo chèo chống và cập bến an toàn với nhiều thành quả nổi bật: tăng kim ngạch xuất nhập khẩu và lần đầu trong 20 năm qua đạt mức xuất siêu có ý nghĩa.

Thách thức bủa vây

Có thể nói, nền kinh tế thế giới năm qua tiếp tục khó khăn từ khủng hoảng nợ công ở Khu vực đồng euro (Eurozone) cùng với sự trì trệ của các nền kinh tế hàng đầu thế giới như Mỹ và Nhật Bản. Quỹ Tiền tệ Quốc tế (IMF) từng dự báo cuộc khủng hoảng nợ công châu Âu, cộng với giá dầu mỏ leo thang do bất ổn chính trị tại khu vực Trung Đông và Bắc Phi, sẽ tiếp tục làm giảm tốc độ phục hồi kinh tế toàn cầu, thậm chí có thể kéo nền kinh tế thế giới quay lại thời kỳ suy thoái.

Trong một bài phỏng vấn đăng trên Tạp chí Phố Wall, chuyên gia kinh tế của Ngân hàng Thế giới (WB) Kaushik Basu khẳng định kinh tế toàn cầu đang trải qua giai đoạn khó khăn, nhất là cuộc khủng hoảng ở Eurozone ảnh hưởng nghiêm trọng đến xuất khẩu của các nước đang phát triển và làm hạn chế nguồn tín dụng. Trong khi đó, Tổ chức Hợp tác và Phát triển Kinh tế (OECD) cho rằng các biện pháp cắt giảm thâm hụt ngân sách đã kìm hãm nhu cầu tiêu dùng và nhập khẩu hàng hóa. Điều đó tác động không nhỏ tới Việt Nam, bởi tăng trưởng kinh tế của nước ta có phần đóng góp rất lớn của tăng trưởng xuất khẩu. Năm 2011, xuất khẩu chiếm tới 33% GDP của Việt Nam.

Ngay từ đầu, Bộ Công Thương xác định các mặt hàng xuất khẩu chủ lực của nước ta năm 2012 đối mặt với nhiều yếu tố bất lợi. Chẳng hạn, xuất khẩu lúa gạo phải đương đầu với sự cạnh tranh giá cả từ các nước khác như Ấn Độ, Pakistan, Myanmar… Ngành da giày bị giảm về khối lượng các đơn hàng từ EU cũng như chịu sự áp đặt của các chính sách bảo hộ và rào cản kỹ thuật từ phía đối tác, điều này gây bất lợi cho các doanh nghiệp trong nước, trong khi họ còn phải đương đầu với sự cạnh tranh gay gắt từ các doanh nghiệp Indonesia, Ấn Độ, Bangladesh, Sri Lanka đang có lợi thế về ưu đãi thuế quan. Còn ngành dệt may thì chịu giá nhân công và chi phí đầu vào tăng cao do không chủ động được nguồn nguyên liệu, trong khi tình hình xuất khẩu thì chịu tác động mạnh từ chính sách thắt chặt tiền tệ của Mỹ, tiết kiệm tiêu dùng của Nhật Bản và khủng hoảng nợ công tại nhiều nước châu Âu.

Đối sách linh hoạt "gỡ khó" cho xuất khẩu

Sản xuất linh kiện điện tử xuất khẩu sang Nhật Bản tại Công ty cổ phần Điện tử Bình Hòa. Ảnh: sggp.com.vn

Trong nỗ lực nhằm giảm bớt khó khăn cho doanh nghiệp, năm qua, Thủ tướng Chính phủ đã ban hành Nghị định 60/2012/NĐ-CP về chính sách thuế, theo đó giảm 30% số thuế thu nhập doanh nghiệp năm 2012 đối với doanh nghiệp nhỏ và vừa, giảm 30% thuế thu nhập doanh nghiệp cho doanh nghiệp sử dụng nhiều lao động trong lĩnh vực sản xuất, gia công, chế biến nông sản, lâm sản, thủy sản, dệt may, da giày, linh kiện điện tử; doanh nghiệp sử dụng nhiều lao động... Chính sách hỗ trợ kịp thời này phần nào đã giúp các doanh nghiệp giảm bớt chi phí, nhất là trong thời buổi nguồn vốn vay trở nên khó khăn do cuộc khủng hoảng nợ xấu trong hệ thống ngân hàng... Nó tạm thời giúp doanh nghiệp xoay xở để tái đầu tư cho sản xuất hàng hóa, góp phần duy trì và bảo đảm có đủ lượng hàng xuất khẩu.

Báo cáo của Tổng cục Hải quan cho biết tổng kim ngạch xuất nhập khẩu hàng hóa cả nước đạt 228,978 tỉ USD, trong đó xuất khẩu đạt 114,631 tỉ USD (tăng 18,3%) và nhập khẩu đạt 114,347 tỉ USD (tăng 7,1%). Cán cân thương mại cả nước thặng dư 284 triệu USD (năm 2011 thâm hụt 9,8 tỉ USD).

Nhiều mặt hàng xuất khẩu chủ lực của nước ta đã không ngừng tăng về khối lượng lẫn giá trị xuất khẩu. Đáng kể nhất là ngành dệt may, với kim ngạch xuất khẩu ước đạt 13,73 tỉ USD, tăng 7,8% so với năm 2011 (tương ứng 992 triệu USD), kế đến là điện thoại và linh kiện tăng hơn gấp đôi, đạt 11,34 tỉ USD, dầu thô 7,75 tỉ USD (tăng 14,7%), da giày 6,53 tỉ USD (tăng 12%), thủy sản 5,61 tỉ USD (tăng 1,3%) và nhiều mặt hàng có kim ngạch vượt mốc 1 tỉ USD. Các đối tác nhập khẩu lớn nhất của nước ta vẫn là Mỹ, EU và Nhật Bản.

Điểm nổi bật nữa là lúa gạo - một mặt hàng xuất khẩu trọng yếu của nước ta, năm 2012 đã xác lập kỷ lục mới.

Ngay từ đầu năm, lúa gạo được xác định là sẽ gặp khó trong việc cạnh tranh với Ấn Độ, Pakistan, Myanmar… Để tháo gỡ khó khăn, Bộ Công Thương đã sát cánh cùng các doanh nghiệp tăng cường công tác xúc tiến thương mại để vừa giữ vững thị trường truyền thống như Malaysia, Philippines, Indonesia…vừa tìm kiếm và khai thác các thị trường mới như Thụy Điển, Bỉ, Ý, Hồng Công, Trung Quốc và Úc ở dòng gạo cao cấp. Ngành nông nghiệp cũng khuyến khích nông dân chuyển sang trồng lúa chất lượng cao nhằm tăng sức cạnh tranh và giữ vững thương hiệu gạo Việt. Nhìn chung, những nỗ lực đó đã có kết quả. Cả năm 2012, xuất khẩu gạo nước ta đã đạt mức kỷ lục với trên 7,7 triệu tấn (tăng 10,5%), so với cùng kỳ năm trước và thu về 3,5 tỉ USD, với các thị trường chủ lực là châu Á (67,5%), châu Phi (24,7%), châu Mỹ (4,7%)…

Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn lý giải, thành tích trên có được là nhờ các doanh nghiệp nước ta đã đẩy mạnh lượng gạo xuất khẩu vào những tháng cuối năm. Đây được coi là "thời điểm vàng" bởi các doanh nghiệp lo ngại thị trường gạo năm 2013 sẽ trầm lắng kéo giá giảm xuống, như dự báo của Hiệp hội lương thực Việt Nam (VFA). Mặt khác, họ cũng muốn tránh sự cạnh tranh từ các đối thủ như Thái Lan - nước đang tìm thời điểm thích hợp để giải phóng hàng tồn kho, hoặc Ấn Độ, nước vừa trải qua mùa mưa lũ, nên hứa hẹn sẽ có vụ mùa bội thu cho gạo Việt Nam.

Tuy nhiên, các chuyên gia nhận định đây chưa phải là điều đáng mừng bởi xét về khối lượng, Việt Nam đã thành công nhờ mở rộng thị trường xuất khẩu, nhưng xét về giá trị kim ngạch thì tăng không đáng kể. Chẳng hạn, khối lượng xuất khẩu gạo đến đầu tháng 12 tăng 10,5% nhưng kim ngạch chỉ đạt 3,43 tỉ USD, giảm 1,1% so với cùng kỳ. Trong quý 3, nước ta đã qua mặt Thái Lan trở thành nước xuất khẩu gạo lớn nhất thế giới nhưng đến cuối năm, Việt Nam đã bị Ấn Độ "soán ngôi". Theo đó, xuất khẩu gạo của Ấn Độ năm 2012 ước đạt trên 9 triệu tấn và Thái Lan là 6,5 triệu tấn. Mặc dù vậy, Tiến sĩ Võ Hùng Dũng, Giám đốc Phòng Thương mại và Công nghiệp Việt Nam Chi nhánh Cần Thơ (VCCI Cần Thơ), cho rằng Việt Nam không nên quá bận tâm với vị trí thứ nhất hay nhì trong xuất khẩu gạo mà nên dành sự quan tâm đến chính sách phát triển và lợi ích lâu dài của nông dân.

Số liệu của Tổng cục Hải quan cho thấy cả nước xuất siêu 284 triệu USD - điều chưa từng xảy ra trong vòng 20 năm qua. Theo các chuyên gia kinh tế, xuất khẩu của Việt Nam phần lớn là gia công nên nhập khẩu liên tục giảm cũng là dấu hiệu sản xuất đình đốn, báo hiệu nguy cơ sắp bước vào chu kỳ xuất khẩu giảm. Vì xuất siêu chủ yếu dựa vào giảm nhập và phần nhiều công lao của các doanh nghiệp có vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI), chứ không phải do năng lực cạnh tranh và năng suất của nền kinh tế được cải thiện, nên thành tích xuất siêu nói trên là không bền vững.

Các chuyên gia cho rằng điều quan trọng sắp tới là làm sao để tăng trưởng xuất khẩu bền vững hơn. Để làm được như vậy, các doanh nghiệp cần ưu tiên tăng cường năng lực cạnh tranh cho sản phẩm xuất khẩu hay tích cực tìm thị trường xuất khẩu mới và xa hơn nữa là phải làm sao sản xuất nhiều hàng hóa với giá trị gia tăng cao thay dần cho "gia công" dựa vào giá lao động rẻ.

Triển vọng của năm 2013

Một tín hiệu khá lạc quan cho ngoại thương Việt Nam năm 2013 là quan hệ giao thương giữa Việt Nam và đối tác thương mại hàng đầu EU đang ngày càng cải thiện. Sau khi ký Hiệp định khung Đối tác và Hợp tác toàn diện vào tháng 6-2012, hai bên tiến hành đàm phán Hiệp định Thương mại Tự do (FTA). FTA giữa Việt Nam và EU được kỳ vọng vừa giúp dỡ bỏ 90% dòng thuế đối với hàng hóa Việt Nam vào EU vừa có thể tăng nguồn vốn đầu tư từ EU vào Việt Nam. Vụ Thị trường châu Âu (Bộ Công Thương) tin tưởng FTA này không chỉ tăng năng lực cạnh tranh của hàng hóa Việt Nam so với các nước khác đang xuất khẩu vào châu Âu mà ngay cả với một số thành viên mới của EU vốn có sản phẩm cạnh tranh trực tiếp với hàng hóa của Việt Nam, như giày dép và dệt may.

Theo Báo cáo triển vọng kết nối giao thương toàn cầu và Báo cáo triển vọng kết nối giao thương cho từng khu vực của Ngân hàng HSBC (Anh), xuất khẩu của Việt Nam sẽ tiếp tục tăng trưởng hơn 10% trong năm 2013 và giữ ở mức này cho đến năm 2030.

Dự báo trên cũng khớp với chỉ tiêu đặt ra trong nghị quyết về kế hoạch phát triển kinh tế, xã hội năm 2013 đã được Quốc hội nước ta nhất trí thông qua hồi tháng 11-2012. Theo đó, ngoài mục tiêu tổng quát là ưu tiên tăng cường ổn định kinh tế vĩ mô, lạm phát thấp hơn, tăng trưởng cao hơn năm 2012, nghị quyết còn đặt mục tiêu tăng trưởng GDP khoảng 5,5%, CPI khoảng 8%, bội chi ngân sách nhà nước không quá 4,8% GDP, tỷ lệ nhập siêu khoảng 8%, kim ngạch xuất khẩu tăng 10%...