TRÍ VĂN (Tổng hợp)

Trung Á và vùng Nam Kavkaz từ lâu nằm trong quỹ đạo chính trị của Nga. Song, kể từ khi nổ ra "chiến dịch quân sự đặc biệt" của Nga tại Ukraine, Thổ Nhĩ Kỳ đã tìm cách tăng cường ảnh hưởng ở khu vực chiến lược quan trọng này.

Hội nghị thượng đỉnh Tổ chức các quốc gia Turkic tại Uzbekistan, tháng 11-2022. Ảnh: CNA

Thúc đẩy hợp tác năng lượng

Dù không phải là thành viên của Tổ chức các quốc gia Turkic, gồm 5 nước Azerbaijan, Kazakhstan, Kyrgyzstan, Thổ Nhĩ Kỳ và Uzbekistan, nhưng Turkmenistan với vị trí là quan sát viên đóng vai trò quan trọng trong chiến lược Trung Á của Ankara. Tổng thống Thổ Nhĩ Kỳ Recep Tayyip Erdogan từng bày tỏ hy vọng rằng "khí đốt của Turkmenistan sẽ sớm chảy đến Thổ Nhĩ Kỳ qua Biển Caspi".

Turkmenistan đứng thứ tư toàn cầu về trữ lượng khí đốt tự nhiên sau Nga, Iran và Qatar. Dù hiện tại Trung Quốc là khách hàng mua khí đốt chính của Turkmenistan nhưng Thổ Nhĩ Kỳ đặt mục tiêu bắt đầu mua năng lượng từ nước cộng hòa thuộc Liên Xô cũ này để giúp biến Ankara thành một trung tâm khí đốt trong khu vực. Ðể đạt được mục tiêu đó, Thổ Nhĩ Kỳ đã tăng cường đầu tư vào các điều kiện kinh tế và chính trị cần thiết để có thể nhập khẩu lượng khí đốt tự nhiên từ Nga, Azerbaijan, Iran và Turkmenistan, từ đó có thể chuyển hướng năng lượng sang châu Âu và trở thành trung gian bán khí đốt.

Trong khi Ðiện Kremlin về nguyên tắc ủng hộ ý tưởng trên, đặc biệt là khi Mát-xcơ-va không còn có thể cung cấp khí đốt tự nhiên cho châu Âu thông qua tuyến đường ống Dòng chảy phương Bắc, chiến lược năng lượng của Thổ Nhĩ Kỳ lại vấp phải phản đối của Nga. Thượng nghị sĩ Alexander Bashkin cho rằng Nga sẽ không cho phép việc xây dựng tuyến Ðường ống dẫn khí xuyên Biển Caspi được dùng để vận chuyển khí từ Turkmenistan tới châu Âu do những lo ngại về môi trường. Song, ngay cả khi Ðiện Kremlin có cùng quan điểm với ông Bashkin thì Mát-xcơ-va không chắc có đủ khả năng để đẩy Ankara đi chệch hướng, bởi chính xung đột ở Ukraine đã khiến Nga "mất đi tiếng nói" đối với các nước khác, gồm cả Thổ Nhĩ Kỳ.

Theo lý thuyết, Nga có thể cung cấp các đường ống khí đốt của riêng nước này tới Turkmenistan, Kazakhstan và Uzbekistan để xuất khẩu khí đốt sang châu Âu. Song, với việc Nga bị cô lập trên trường quốc tế thì khó có khả năng các nước cộng hòa Trung Á thuộc Liên Xô cũ sẽ sẵn sàng làm ăn với Mát-xcơ-va. Do đó, Ankara gần như chắc chắn sẽ tiếp tục mở rộng mối quan hệ năng lượng với Turkmenistan mà không sợ bị Nga trả đũa.

Duy trì quan hệ chặt chẽ

Thổ Nhĩ Kỳ là quốc gia đầu tiên trên thế giới công nhận nền độc lập của các nước cộng hòa Trung Á thuộc Liên Xô cũ vào những năm 1990. Ankara kể từ đó đã duy trì mối quan hệ chặt chẽ với khu vực, tham gia vào các dự án kinh tế và giáo dục, đồng thời tăng cường hợp tác quân sự.

Ðáng chú ý, Thổ Nhĩ Kỳ cũng đang thâm nhập vào Kyrgyzstan, mở các trường học và nhà thờ Hồi giáo. Trong khi Bishkek  vẫn là đồng minh của Mát-xcơ-va trong Tổ chức Hiệp ước An ninh Tập thể (CSTO) và là thành viên của Liên minh Kinh tế Á - Âu (EAEU) do Nga đứng đầu, Nga đang gặp khó trong việc duy trì ảnh hưởng văn hóa của mình ở Kyrgyzstan.

Tại nước láng giềng Kazakhstan, một đồng minh khác của Nga trong CSTO và EAEU, Thổ Nhĩ Kỳ đang có kế hoạch đầu tư khoảng 2 tỉ USD, chủ yếu vào ngành công nghiệp nhẹ. Ðến nay, sự hiện diện kinh tế của Ankara tại quốc gia Trung Á giàu dầu mỏ này vẫn còn khiêm tốn, khi kim ngạch thương mại song phương hồi năm 2021 chỉ đạt hơn 5,3 tỉ USD, trong khi kim ngạch thương mại giữa Kazakhstan và Nga lên tới 11,6 tỉ USD trong 6 tháng đầu năm 2022. Tuy nhiên, Astana gần đây muốn "giữ khoảng cách" với Mát-xcơ-va bằng các nỗ lực đa dạng hóa chính sách đối ngoại của mình. Giới phân tích cho rằng để tận dụng lợi thế đó, Ankara nên nhanh chóng trở thành điểm trung chuyển dầu mỏ và đất hiếm của Kazakhstan tới Liên minh châu Âu (EU) cũng như tạo ra một hành lang năng lượng, kết nối Thổ Nhĩ Kỳ với Trung Á.

Dự kiến, Kazakhstan sẽ thông qua dự thảo thỏa thuận về hành lang giao thông kết nối Trung Quốc với EU thông qua Kazakhstan và Thổ Nhĩ Kỳ. Tuyến vận tải quốc tế xuyên Biển Caspi (TITR) này khi hoàn thành sẽ bỏ qua Nga và định vị Thổ Nhĩ Kỳ như là một quốc gia trung chuyển quan trọng.

Và trong bối cảnh địa chính trị toàn cầu và khu vực đang thay đổi, Thổ Nhĩ Kỳ đã tìm cách can dự nhiều hơn với Trung Á thông qua một số thỏa thuận thương mại, quốc phòng cũng như bán vũ khí. Theo tờ The Diplomat, Tổng thống Erdogan hồi tháng 3 năm ngoái đã đến thăm Uzbekistan để tăng cường quan hệ đối tác. The Diplomat cho hay, 10 thỏa thuận đã được ký kết trong khi 2 nước cam kết tăng kim ngạch thương mại song phương lên mức 10 tỉ USD. Tương tự, Tổng thống Kazakhstan Kassym-Jomart Tokayev hồi tháng 5-2022 đã đến thăm Thổ Nhĩ Kỳ để ký 15 thỏa thuận song phương nhằm tăng cường quan hệ đối tác chiến lược.

Mặt khác, doanh số bán vũ khí ngày càng tăng của Thổ Nhĩ Kỳ đã giúp nâng cao hình ảnh của nước này ở Trung Á. Ðược Ukraine sử dụng để phá hủy khí tài quân sự của Nga, được Azerbaijan dùng để chống lại Armenia trong cuộc xung đột Nagorno - Karabakh năm 2020, máy bay không người lái (UAV) của Thổ Nhĩ Kỳ nhờ đó thu hút sự quan tâm của các nước Trung Á. Chẳng hạn, Turkmenistan, khách hàng mua vũ khí lâu năm của Thổ Nhĩ Kỳ, được cho đã mua nhiều chiếc UAV Bayraktar TB2. Riêng Kyrgyzstan hồi năm 2021 cũng đã mua UAV của Thổ Nhĩ Kỳ. Tương tự như vậy, cả Tajikistan và Uzbekistan đều bày tỏ sự quan tâm đến UAV của Thổ Nhĩ Kỳ trong khi Kazakhstan đồng ý bắt đầu sản xuất UAV theo thỏa thuận hợp tác với Ankara.