Trước tình trạng biến đổi khí hậu (BÐKH) ngày càng diễn biến phức tạp, hạn hán, xâm nhập mặn (XNM) xuất hiện, TP Cần Thơ cũng như các địa phương khác trong khu vực ÐBSCL đứng trước thách thức khô hạn, thiếu hụt nguồn nước. Việc khai thác, sử dụng nguồn nước hợp lý phục vụ sản xuất là vấn đề quan trọng mà các địa phương trong vùng ÐBSCL phải thực hiện, ứng phó để tồn tại và phát triển…

Nhiều công trình nạo vét, khai thông dòng chảy được thực hiện trên địa bàn TP Cần Thơ. Trong ảnh: Nạo vét kênh, rạch trên địa bàn huyện Thới Lai.

Thách thức khô hạn

Theo Bộ Tài nguyên và Môi trường, những năm gần đây, ÐBSCL đang bị đe dọa bởi BÐKH. Hạn hán, XNM, triều cường, lốc xoáy, sạt lở bờ sông diễn ra ngày càng gay gắt. Kịch bản BÐKH đang diễn ra tại khu vực ÐBSCL là tình trạng xâm thực đê biển và mặn hóa ngày càng sâu vào nội đồng. Bên cạnh đó, các hoạt động khai thác tài nguyên nước trên thượng nguồn, nhất là hoạt động khai thác thủy điện trên dòng chính sông Mekong đã làm ảnh hưởng đến dòng chảy, làm chuyển nước sang lưu vực sông khác và làm trầm trọng thêm nguy cơ cạn kiệt nguồn nước ở vùng hạ nguồn ÐBSCL.

Tại TP Cần Thơ, XNM chủ yếu theo hướng từ sông Hậu (do thủy triều đẩy mặn từ biển vào dọc theo sông Hậu). Mặn chủ yếu xuất hiện trong các đợt triều cường và ảnh hưởng đến các quận, huyện có vị trí địa lý nằm cặp theo sông Hậu, giáp với tỉnh Hậu Giang như quận Cái Răng. Trong các năm xảy ra XNM cực đoan như mùa khô năm 2015-2016 và mùa khô năm 2019-2020, trên địa bàn TP Cần Thơ ghi nhận mặn đã xâm nhập vào địa bàn quận Cái Răng. Cụ thể, mùa khô năm 2015-2016 mặn đã xâm nhập tại khu vực rạch Cái Cui, phường Tân Phú, quận Cái Răng đạt mức 2,057%o xuất hiện vào ngày 5-3-2016, sau đó giảm dần theo triều. Mùa khô năm 2019-2020, mặn đã xâm nhập tại khu vực rạch Cái Cui đạt mức 3,5%o vào ngày 10-2-2020, sau đó giảm dần theo triều.

Năm 2021, khô hạn, XNM đang diễn biến phức tạp và có khả năng kéo dài. Do lưu lượng nước thượng nguồn sông Mekong đổ về hạ nguồn thấp, những ngày giữa tháng 3-2021, tại các cửa sông chính vùng ÐBSCL XNM có xu thế tăng trở lại, mặn 4g/l xâm nhập sâu vào các cửa sông Cửu Long từ 48-70km, từ 75-90km trên sông Vàm Cỏ và từ 50-55km trên sông Cái Lớn. Dự báo, XNM cao nhất trên các cửa sông Cửu Long tiếp tục xuất hiện từ ngày 27 đến 31-3-2021, với độ mặn tương đương giữa tháng 3-2021. Các địa phương vùng ÐBSCL và TP Cần Thơ cần chủ động cảnh giác, tích nước ngay khi có thể để ứng phó với mặn tăng trở lại ở các kỳ triều cường.

Ông Nguyễn Tấn Nhơn, Phó Giám đốc Sở Nông nghiệp và Phát triển nông thôn TP Cần Thơ, nhận định: “Trong các năm xảy ra XNM cực đoan ở ÐBSCL (mùa khô năm 2015-2016 và mùa khô năm 2019-2020), TP Cần Thơ có xuất hiện nước nhiễm mặn, nhưng nhờ sự chủ động ứng phó với tình hình XNM nên sản xuất nông nghiệp, nuôi trồng thủy sản, sinh hoạt của người dân trên địa bàn hạn chế ảnh hưởng. Tuy nhiên, do ảnh hưởng của hạn hán, thiếu nước nên hoạt động sản xuất và sinh hoạt của người dân đã và đang bị ảnh hưởng, nhất là các huyện nằm cách xa sông Hậu, không thể lợi dụng thủy triều để dẫn nước vào ruộng, phải nạo vét kênh mương dẫn dòng, bơm nước làm tăng thêm chi phí sản xuất...”.

Giải pháp ứng phó

Theo các nhà khoa học, hiện nay sự khan hiếm nước ngọt và những tình huống cực đoan xảy ra ngày càng nhiều hơn với cường độ mạnh hơn như được dự báo. Nước ngọt không còn là nguồn tài nguyên vô hạn nữa. Do đó, vùng ÐBSCL không nên lãng phí nguồn nước ngọt, nước mưa, đồng thời phải học cách chung sống với nước mặn, xem nước mặn và nước lợ là một dạng tài nguyên cần được khai thác; biến thách thức mặn thành lợi thế của vùng đất tiếp giáp với biển; khắc phục bất cập trong quản lý nước tạo điều kiện cho ÐBSCL thích nghi và sản xuất nông nghiệp, nuôi trồng thủy sản trong điều kiện nước biển xâm nhập vào nội đồng…

Tại ÐBSCL nguồn nước ngọt có nguy cơ bị thiếu hụt cao giữa mùa khô năm 2021, XNM dự báo tại các cửa sông Cửu Long cao và duy trì trong tháng 3, giảm dần ở tháng 6. Mùa khô năm 2021, mực nước trên sông, rạch thuộc địa bàn TP Cần Thơ xuống thấp, tình trạng khô hạn, thiếu nước sản xuất bắt đầu xuất hiện. Công tác nạo vét, khai thông dòng chảy, trữ nước ở các kênh, rạch nội đồng được ngành Nông nghiệp tập trung thực hiện. Theo Sở Nông nghiệp và Phát triển nông thôn TP Cần Thơ, để chủ động phòng, chống hạn hán, thiếu nước, XNM mùa khô năm 2020-2021 trên địa bàn thành phố, hạn chế đến mức thấp nhất thiệt hại do hạn hán, thiếu nước, XNM gây ra, Sở tham mưu Ban Chỉ huy Phòng chống thiên tai - Tìm kiếm cứu nạn thành phố xây dựng và triển khai thực hiện Kế hoạch số 58/KH-PCTT-TKCN ngày 13-10-2020 về phòng, chống hạn hán, thiếu nước, XNM, phục vụ sản xuất nông nghiệp và dân sinh; tham mưu UBND TP Cần Thơ thống nhất chủ trương thiết lập các trạm đo mặn phục vụ công tác phòng, chống hạn hán, thiếu nước, XNM mùa khô năm 2020-2021. Theo đó, thành phố đã thống nhất sử dụng Quỹ Phòng chống thiên tai thiết lập 2 trạm đo mặn cố định và 1 trạm đo mặn lưu động trên sông Hậu thuộc phường Tân Phú, quận Cái Răng (địa bàn giáp ranh địa phận tỉnh Hậu Giang); tổ chức đo đạc, giám sát, cảnh báo XNM tại các khu vực có nguy cơ bị ảnh hưởng để hướng dẫn người dân lấy nước phục vụ sản xuất, sinh hoạt một cách phù hợp nhất.

Ðặc biệt, ngành Nông nghiệp TP Cần Thơ đã tham mưu UBND thành phố phương án phân bổ nguồn vốn dự phòng ngân sách Trung ương năm 2020 (120 tỉ đồng) cho các dự án khẩn cấp phòng, chống, khắc phục hậu quả thiên tai. Theo đó, thành phố ưu tiên thực hiện 4 dự án khẩn cấp phòng, chống và giảm nhẹ ảnh hưởng của hạn hán, như: nạo vét, nâng cấp 4 tuyến kênh thủy lợi tạo nguồn đã bị bồi lắng, xuống cấp với tổng mức đầu tư dự kiến là 44 tỉ đồng. Trong đó 40 tỉ đồng nguồn dự phòng ngân sách Trung ương năm 2020, 4 tỉ đồng vốn ngân sách địa phương. Các tuyến kênh được nạo vét gồm kênh Ngang, kênh Ðông Pháp, kênh E1, kênh G1, với tổng chiều dài nạo vét 29.200m. Từ nguồn vốn sự nghiệp thủy lợi năm 2021, thành phố cũng đầu tư thực hiện nạo vét, khơi thông dòng chảy trên 10.000m tại kênh, mương trên địa bàn, với kinh phí thực hiện trên 14 tỉ đồng... Các công trình trên góp phần khai thông dòng chảy, cung cấp và trữ nước, góp phần hạn chế khô hạn, thiếu nước xuất hiện trên địa bàn TP Cần Thơ.

Theo ông Nguyễn Tấn Nhơn, ngoài các công trình, giải pháp hạn chế khô hạn, thiếu nước trên địa bàn, ngành Nông nghiệp thường xuyên tổ chức theo dõi chặt chẽ thông tin dự báo khí tượng, thủy văn để chủ động thực hiện các biện pháp phòng, chống hạn hán, thiếu nước, XNM; quản lý và khai thác hiệu quả các công trình, các trạm quan trắc độ mặn để kịp thời thông tin, cảnh báo, phòng ngừa tác hại do XNM…

Bài, ảnh: HÀ VĂN