Từ một đất nước bị chiến tranh tàn phá nặng nề, làm thế nào Việt Nam có thể vượt qua cấm vận, khủng hoảng kinh tế và từng bước trở thành một trong những nền kinh tế phát triển năng động ở châu Á? Đó là câu hỏi xuyên suốt cuốn sách "Vietnam, Proceso de Reunificación" (Việt Nam - Quá trình thống nhất đất nước) vừa được nhà báo, nghiên cứu sinh Argentina Gastón Fiorda xuất bản. Với gần 250 trang bằng tiếng Tây Ban Nha, tác phẩm được xem là công trình đầu tiên của một học giả Nam Mỹ nghiên cứu chuyên sâu về hành trình thống nhất, tái thiết và phát triển của Việt Nam sau năm 1975, góp phần mở rộng hiểu biết của độc giả khu vực về lịch sử hiện đại của đất nước ta.

Nhà báo, nghiên cứu sinh người Argentina Gastón Fiorda trả lời phỏng vấn phóng viên TTXVN tại Buenos Aires về cuốn sách "Vietnam, Proceso de Reunificación" (Việt Nam - Quá trình thống nhất đất nước), công trình nghiên cứu về hành trình thống nhất, tái thiết và phát triển của Việt Nam sau năm 1975.

Trả lời phỏng vấn phóng viên TTXVN tại Buenos Aires, nhà báo Gastón Fiorda cho biết khác với phần lớn các công trình phương Tây thường tập trung vào chiến tranh Việt Nam, cuốn “Việt Nam - Quá trình thống nhất đất nước” hướng sự quan tâm tới chặng đường đầy thử thách sau ngày đất nước thống nhất, khi Việt Nam phải đồng thời hàn gắn vết thương chiến tranh, xây dựng kinh tế và từng bước tiến hành công cuộc Đổi mới.

Chia sẻ về quá trình thực hiện tác phẩm, nhà báo Gastón Fiorda cho biết cuốn sách là kết quả của gần 7 năm nghiên cứu trong khuôn khổ luận án tiến sĩ. Công trình được thực hiện với sự hỗ trợ của nhiều cơ quan, tổ chức của Việt Nam và Argentina, trong đó có Đại sứ quán Việt Nam tại Argentina, Đại sứ quán Argentina tại Việt Nam, Liên hiệp các tổ chức hữu nghị Việt Nam (VUFO), Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn Hà Nội (Đại học Quốc gia Hà Nội) cùng nhiều đơn vị khác. Đặc biệt, cuối năm 2023, nhà báo Gastón Fiorda có nhiều tháng tiến hành nghiên cứu tại Việt Nam theo chương trình hợp tác giữa Đại học Buenos Aires (UBA) và Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn. Trong thời gian này, ông đã tiếp cận nhiều nguồn tư liệu lưu trữ, văn kiện chính thức cũng như tiến hành hàng chục cuộc phỏng vấn với các nhân chứng lịch sử tại Hà Nội, Huế, Điện Biên Phủ và Thành phố Hồ Chí Minh.

Theo tác giả, nghiên cứu tập trung vào giai đoạn từ ngày Giải phóng Miền Nam, thống nhất đất nước (30/4/1975) đến Đại hội VI của Đảng Cộng sản Việt Nam năm 1986 - dấu mốc khởi đầu công cuộc Đổi mới. Đây là khoảng thời gian chỉ kéo dài 11 năm nhưng lại mang ý nghĩa đặc biệt trong lịch sử hiện đại Việt Nam khi đất nước phải đối mặt với hàng loạt thách thức to lớn sau chiến tranh. Để tái hiện giai đoạn này, ông Gaston Fiorda đã phỏng vấn hơn 20 cựu chiến binh, Anh hùng Lực lượng vũ trang, cán bộ cách mạng và những người trực tiếp trải qua thời kỳ thống nhất đất nước. Song song với đó, ông Gastón Fiorda nghiên cứu hệ thống văn kiện của Đảng Cộng sản Việt Nam, báo chí cùng nhiều tài liệu nhằm phân tích các chính sách quốc gia được hoạch định và triển khai trên các lĩnh vực chính trị, kinh tế, xã hội và văn hóa trong giai đoạn nghiên cứu.

Theo nhà báo Gastón Fiorda, điều thôi thúc ông theo đuổi đề tài trong nhiều năm chính là câu hỏi làm thế nào một đất nước từng chịu tổn thất nặng nề với hàng triệu người thương vong, cơ sở hạ tầng gần như bị phá hủy hoàn toàn, môi trường bị tàn phá nghiêm trọng bởi chiến tranh lại có thể vươn lên trở thành một nền kinh tế năng động với những thành tựu phát triển được cộng đồng quốc tế ghi nhận. Ông cho rằng mục tiêu của cuốn sách không chỉ dừng ở nghiên cứu lịch sử mà còn mong muốn đưa tiếng nói của chính người Việt Nam đến với độc giả Argentina và khu vực Mỹ Latinh. Theo ông Gastón Fiorda, trong nhiều thập kỷ, chiến tranh Việt Nam chủ yếu được kể dưới góc nhìn của phương Tây, đặc biệt là Mỹ và châu Âu, trong khi trải nghiệm và cách nhìn của người Việt Nam về quá trình thống nhất và tái thiết đất nước lại chưa được phản ánh đầy đủ trong các công trình bằng tiếng Tây Ban Nha.   

Điểm đặc biệt của công trình, theo tác giả, là sự kết hợp giữa nghiên cứu tư liệu và ký ức của những người trực tiếp trải qua chiến tranh. Chính các câu chuyện của nhân chứng đã giúp tái hiện sinh động quá trình thống nhất đất nước không chỉ dưới góc độ chính trị mà còn là hành trình hàn gắn của hàng triệu con người. Trong số những cuộc gặp gỡ đáng nhớ nhất, nhà báo Gastón Fiorda kể lại câu chuyện của một cựu chiến binh từng bị đồng đội tưởng đã hy sinh sau một trận đánh ác liệt. Do điều kiện chiến tranh, các liệt sĩ thường được mai táng nhanh trong những ngôi mộ tập thể không bia để kẻ địch không phát hiện. Tuy nhiên, đúng lúc chuẩn bị được chôn cất, một trận mưa lớn bất ngờ ập tới khiến việc mai táng bị hoãn lại và người lính đã tỉnh lại. Sau khi bình phục, ông tiếp tục tình nguyện trở lại chiến trường. Theo tác giả, câu chuyện mong manh giữa cái sống và cái chết ấy phản ánh sự khốc liệt của chiến tranh, đồng thời cho thấy tinh thần cống hiến và quyết tâm giành độc lập, thống nhất đất nước của nhiều thế hệ người Việt Nam.

Ông cũng đặc biệt xúc động khi phỏng vấn nguyên Phó Chủ tịch nước Trương Mỹ Hoa cùng nhiều nhân chứng từng bị giam cầm tại nhà tù Côn Đảo. Điều gây ấn tượng mạnh với ông không phải là những đau thương mà họ từng trải qua, mà là tinh thần vượt lên quá khứ để tiếp tục tham gia công cuộc giải phóng, thống nhất và xây dựng đất nước sau ngày hòa bình lập lại.

Những cuộc gặp với các nạn nhân chất độc da cam cũng để lại nhiều suy nghĩ đối với tác giả. Theo ông, hậu quả chiến tranh vẫn còn hiện hữu trong cuộc sống của nhiều gia đình Việt Nam qua nhiều thế hệ và điều này cho thấy hòa bình không đồng nghĩa với việc mọi mất mát đều đã khép lại.

Đánh giá về vai trò của Đảng Cộng sản Việt Nam trong tiến trình lịch sử hiện đại, nhà báo Gastón Fiorda cho rằng quá trình nghiên cứu giúp ông nhận thấy tính nhất quán trong đường lối lãnh đạo của Đảng kể từ khi thành lập năm 1930 đến nay. Theo ông, Đảng Cộng sản Việt Nam giữ vai trò quyết định trong những bước ngoặt lớn của lịch sử dân tộc, từ Cách mạng tháng Tám năm 1945, chiến thắng Điện Biên Phủ năm 1954, sự nghiệp đấu tranh giải phóng miền Nam, thống nhất đất nước năm 1975 cho đến công cuộc tái thiết sau chiến tranh.

Tác giả nhận định thử thách lớn nhất của Việt Nam thực chất bắt đầu sau khi chiến tranh kết thúc. Đảng phải lãnh đạo quá trình thống nhất một đất nước tồn tại nhiều khác biệt về kinh tế, xã hội và văn hóa giữa hai miền, đồng thời đối mặt với cấm vận, chiến tranh biên giới, lạm phát và nhiều khó khăn khác. Theo nhà báo Gastón Fiorda, một trong những điều khiến ông ấn tượng nhất trong quá trình nghiên cứu đó là khả năng đưa ra những quyết sách linh hoạt của Đảng Cộng sản Việt Nam trước những yêu cầu của thực tiễn. Ông cho rằng việc khởi xướng công cuộc Đổi mới năm 1986 là bước ngoặt quan trọng, thể hiện sự chủ động đổi mới tư duy phát triển, điều chỉnh chính sách kinh tế - xã hội phù hợp với bối cảnh mới nhưng vẫn kiên định mục tiêu độc lập dân tộc và phát triển đất nước. Theo đánh giá của nhà báo Argentina, chính sự kết hợp giữa tính liên tục trong mục tiêu chiến lược với khả năng thích ứng trước các thách thức lịch sử đã góp phần tạo nên những thành tựu phát triển của Việt Nam ngày nay.

Ông Gastón Fiorda cũng nhấn mạnh rằng, theo hiểu biết của ông, đây là luận án tiến sĩ đầu tiên tại Argentina và có thể là công trình nghiên cứu đầu tiên ở khu vực Mỹ Latinh nghiên cứu toàn diện về quá trình thống nhất Việt Nam giai đoạn 1975-1986. Phía Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn cũng cho biết đây là lần đầu tiên đơn vị đồng hành với một dự án nghiên cứu tiến sĩ từ Mỹ Latinh về chủ đề này.

Tác giả kỳ vọng cuốn sách sẽ góp phần giúp độc giả nói tiếng Tây Ban Nha có cái nhìn toàn diện hơn về Việt Nam hiện đại, không chỉ qua hình ảnh của một dân tộc đã anh dũng đấu tranh bảo vệ độc lập, tự do của đất nước trước giặc ngoại xâm mà còn qua câu chuyện về một dân tộc đã vượt qua muôn vàn khó khăn để tái thiết và phát triển. Theo ông, đây cũng là cầu nối học thuật quan trọng góp phần tăng cường hiểu biết lẫn nhau giữa nhân dân Việt Nam với Argentina cũng như các quốc gia Mỹ Latinh.

DIỆU HƯƠNG