ĐBSCL đang chứng kiến cuộc bứt phá hạ tầng giao thông mạnh mẽ nhất trong nhiều thập kỷ qua. Hàng loạt tuyến cao tốc trục dọc, trục ngang như Cần Thơ - Cà Mau, Châu Đốc - Cần Thơ - Sóc Trăng, An Hữu - Cao Lãnh... đồng loạt triển khai, mở ra kỳ vọng bứt phá cho toàn vùng. Tuy nhiên, đằng sau bức tranh hạ tầng tươi sáng là thách thức thiếu hụt nguồn cát nghiêm trọng.

Bơm cát san lấp tại Khu đô thị mới Hồng Loan - 5C, phường Cái Răng.

Báo cáo mới đây của Bộ Xây dựng về nguồn vật liệu xây dựng thông thường cho các dự án tại ĐBSCL chỉ rõ nguy cơ thiếu hụt nghiêm trọng. Năm 2026, các dự án đang triển khai còn thiếu và chưa xác định được nguồn cung khoảng 1,8 triệu m³ cát xây dựng (đổ bê tông) cùng gần 30 triệu m³ cát san lấp. Giai đoạn 2027-2030, dự báo khối lượng còn thiếu và chưa xác được nguồn khoảng 4 triệu m³ cát xây dựng (dùng cho bê tông); cát san lấp hơn 278 triệu m³…

Trong khi đó, trữ lượng cát sông được cấp phép khai thác tại các tỉnh An Giang, Đồng Tháp, Vĩnh Long... ngày càng suy giảm. Nguyên nhân do nguồn cát tự nhiên đổ về từ thượng nguồn sông Mekong giảm 70-80% (theo Ủy hội sông Mekong) so với trước đây, do ảnh hưởng của các đập thủy điện và việc khai thác cát quy mô lớn ở thượng nguồn. Việc gia tăng công suất khai thác cát sông quá mức khiến đáy sông bị hạ thấp sâu, gia tăng vận tốc dòng chảy và kích hoạt các hàm ếch khoét sâu vào chân bờ đất yếu. Hệ quả trực tiếp là tình trạng sạt lở bờ sông diễn ra dồn dập với quy mô và mức độ ngày càng nghiêm trọng.

Tuy nhiên, sau thời gian thí điểm quy mô nhỏ, cùng các nghiên cứu khoa học, nguồn cát tại vùng biển Cần Thơ (Sóc Trăng cũ) đã được khai thác sử dụng số lượng lớn làm nền đường cao tốc Bắc - Nam phía Đông (đoạn qua địa bàn Bạc Liêu, Kiên Giang, Cà Mau cũ) - đây vừa là tin vui, vừa là giải pháp bền vững cho phát triển giao thông trong tương lai.

Từ kết quả nghiên cứu, thí điểm, áp dụng trên thực tế, Cục Đường bộ Việt Nam (Bộ Xây dựng) đã ban hành Tiêu chuẩn cơ sở Nền đường ô tô sử dụng cát biển (TCCS 49:2025/CĐBVN). Đây là hành lang kỹ thuật chính thức cho việc sử dụng cát biển trong san lấp nền đường ô tô thay cho cát sông hiện nay ở những khu vực phù hợp.

Trước đó, Bộ Tài Nguyên và Môi trường (nay là Bộ Nông  nghiệp và Môi trường) đã thực hiện Dự án Đánh giá tài nguyên khoáng sản, phục vụ khai thác cát biển, đáp ứng nhu cầu san lấp các dự án đường cao tốc và hạ tầng giao thông, đô thị vùng ĐBSCL thực hiện trên vùng biển TP Cần Thơ (Sóc Trăng cũ). Vùng biển này đã khoanh định 6 vùng (ký hiệu từ B1 đến B6) phân bố cát có khả năng làm vật liệu xây dựng, tổng trữ lượng khoảng 13,9 tỉ m3. Tại vùng biển Trần Đề, dự án đã nghiên cứu khu B1 diện tích 250km² và khu B2 - B4, diện tích 1.250km². Kết quả, khu B1 xác định có 1 mỏ cát biển, diện tích hơn 160km², tổng trữ lượng khoảng 680 triệu m³. Với khu vực biển B2-B4, tổng diện tích 490km², trong đó khu vực phía Nam B4 (khu vực 3) có các cồn cát ngầm rộng hơn 5-7km, chiều sâu vỉa cát có thể đến 15m, triển vọng về khoáng sản cát làm vật liệu xây dựng trữ lượng khoảng 1,1 tỉ m³.

Về quy trình khai thác cát biển phục vụ san lấp, cát được hút từ biển sau đó đưa vào cửa sông rửa mặn lần 1, tiếp đó được chuyển tải đưa tới công trình. Tại chân công trình, cát tiếp tục được rửa mặn lần 2 và đưa vào san lấp. Sau 2 lần rửa, độ mặn trong cát biển cơ bản thấp hơn độ mặn tại khu vực thi công công trình.

Trước đó, giữa tháng 5, HĐND TP Cần Thơ bàn về tiến độ một số dự án trọng điểm, Sở Nông nghiệp và Môi trường đã trình UBND thành phố phương án khai thác thêm các mỏ cát sông và cát biển để phục vụ thi công các công trình giao thông trọng điểm trên địa bàn. Ngoài cát sông, ngành chức năng cũng đề nghị sớm đưa vào khai thác nguồn cát biển cho san lấp, giúp giải quyết nhu cầu cát.

Từ kết quả nghiên cứu, thí điểm, áp dụng trên thực tế, việc khai thác cát biển Cần Thơ sẽ là lời giải cho bài toán thiếu cát cho nhiều công trình giao thông trong thời gian tới.

Bài, ảnh: AN KHÁNH