Hội nhập kinh tế, doanh nghiệp (DN) phải ứng phó với nhiều thách thức trước làn sóng cạnh tranh với DN đầu tư nước ngoài. Nhiều ý kiến cho rằng, để hỗ trợ DN, ngoài sự tự vận động của DN rất cần động lực từ chính sách của Trung ương và sự quyết tâm của chính quyền địa phương.

Hạn chế năng lực cạnh tranh

Đến nay, gần 8 năm Việt Nam gia nhập Tổ chức Thương mại thế giới (WTO), cuộc đổ bộ chiếm lĩnh thị trường bán lẻ Việt Nam của khối DN vốn đầu tư nước ngoài diễn ra ồ ạt. Nhiều thương vụ mua bán, sáp nhập (M&A) đình đám trong 3 năm qua trên các lĩnh vực: thương mại, thực phẩm công nghệ, tài chính… đã đánh động mạnh đến thị trường Việt Nam. Đơn cử trên thị trường bán lẻ tại Việt Nam hiện do các DN, tập đoàn nước ngoài đóng vai trò chi phối. Theo tính toán của ngành chức năng, kênh bán lẻ hiện đại chiếm khoảng 22% thị phần bán lẻ Việt Nam; thị trường bán lẻ Việt Nam có thể đạt doanh thu trên 80 tỉ USD trong năm 2014 và lên tới 100 tỉ USD trong năm 2016. Đây là cơ hội lớn cho các DN, song để tận dụng cơ hội này, thì nhiều DN nội vẫn chưa đủ sức. Và theo cam kết WTO, ngày 11-1-2015, Việt Nam sẽ cho phép thành lập các công ty bán lẻ 100% vốn đầu tư nước ngoài cũng đồng nghĩa với việc cuộc cạnh tranh trở nên khốc liệt hơn. Bởi DN nội vẫn rất yếu trong quản trị, hoạch định chiến lược kinh doanh để tiếp cận khách hàng mục tiêu, khả năng tài chính hạn chế… trong khi các nhà đầu tư nước ngoài có tiềm lực và bề dày kinh nghiệm phân phối.

Trên thị trường xuất khẩu, các DN nội vẫn chưa tận dụng tốt các cơ hội từ dỡ bỏ các hàng rào thuế quan. Thêm vào đó, để bảo hộ nền sản xuất trong nước, nhiều quốc gia dựng lên các hàng rào thương mại, kỹ thuật như: Mỹ thực hiện áp thuế chống bán phá giá đối với sản phẩm cá da trơn Việt Nam, Nhật Bản kiểm tra gắt gao các chất dùng trong chế biến tôm, EU dựng lên hàng rào kiểm soát các dư lượng thuốc bảo vệ thực vật, dư lượng kháng sinh đối với một số nông sản Việt Nam… Trong khi đó, xuất khẩu sản phẩm nông sản là một trong những mặt hàng xuất khẩu chủ lực của DN Việt Nam. Theo ông Phạm Thái Bình, Giám đốc Công ty TNHH Trung An (Thốt Nốt, TP Cần Thơ), trong 3 năm trở lại đây, sản xuất kinh doanh của nhiều DN ngành gạo gặp rất nhiều khó khăn, DN rất khó xoay trở. Phần lớn DN kinh doanh dựa vào vốn vay ngân hàng, vốn tự có rất ít; DN còn đối mặt với sự cạnh tranh khốc liệt của các quốc gia xuất khẩu gạo. Đầu tháng 7-2014, Trung An được Ngân hàng Phát triển Nhà ĐBSCL (MHB) ký kết hỗ trợ vốn vay trên 280 tỉ đồng từ Chương trình cho vay thí điểm theo Nghị quyết số 14/NQ-CP của Chính phủ đối với các mô hình liên kết, ứng dụng công nghệ cao và phục vụ xuất khẩu các sản phẩm nông nghiệp với nhiều chính sách đặc thù. Đầu tháng 8-2014, Trung An được Ngân hàng TMCP Ngoại thương Việt Nam (Vietcombank), Ngân hàng TMCP Công thương Việt Nam (Vietinbank) ký kết hỗ trợ vốn từ Chương trình kết nối Ngân hàng- DN của TP Cần Thơ, với vốn ký kết là 200 tỉ đồng và 250 tỉ đồng. Sự đồng hành của ngân hàng với DN là động lực lớn cho DN vượt qua khó khăn, phát triển sản xuất kinh doanh. Song, nhiều DN cho rằng, DN cần sự đột phá trong cải thiện môi trường đầu tư, các chính sách ưu đãi của Chính phủ, sự nhập cuộc quyết liệt của các bộ, ngành Trung ương và địa phương trong thực thi chính sách.

Trước làn sóng toàn cầu hóa, rất nhiều DN trong khối DN dân doanh không tận dụng được cơ hội từ thị trường, phá sản, thu hẹp sản xuất, bán lại DN… Làm gì để vực dậy sản xuất, giúp các DN Việt Nam tận dụng tốt các cơ hội từ hội nhập. Nhiều ý kiến của chuyên gia thế giới cho rằng, Việt Nam cần dự báo được xu hướng trước các đối thủ. Chú trọng đầu tư nguồn nhân lực để thực hiện cuộc cải cách toàn diện, bởi xu hướng các Hiệp định Thương mại tự do thế giới sẽ giảm những rào cản liên quan đến thuế quan và hướng tới việc bảo vệ người tiêu dùng thay vì các nhà sản xuất trong nước. Lẽ đó, để tạo lực đẩy cho DN trong nước thì chất lượng nguồn nhân lực là nhân tố phải đặt lên hàng đầu, vì chất xám trong sản phẩm càng cao, năng lực cạnh tranh của sản phẩm càng mạnh.

Tạo động lực cải cách

Để gỡ khó cho DN, tạo môi trường kinh doanh minh bạch, cùng với quyết tâm cải cách hành chính, nâng cao năng lực cạnh tranh của các cơ quan hành chính, thì khối ngân hàng cũng quyết tâm chia sẻ cùng DN. Bà Nguyễn Mỹ Thuận, Phó Chủ tịch Thường trực Hiệp hội DN TP Cần Thơ (CBA), kiêm Tổng thư ký CBA, cho biết: "Chương trình kết nối Ngân hàng- DN vừa qua của thành phố là nỗ lực của thành phố trong việc giải quyết vấn đề vốn cho DN và đầu ra cho ngân hàng. Tuy nhiên, số DN được kết nối còn ít so với nhu cầu. Trong danh sách của đợt ký kết, phần lớn là DN không đến nỗi khó khăn, kinh doanh vẫn có lợi nhuận và đáp ứng được các điều kiện và tiêu chí của ngân hàng". Theo bà Thuận, Cần Thơ có trên 90% là DN vừa và nhỏ vẫn còn rất nhiều DN đang tiếp tục chống đỡ để duy trì kinh doanh. Nguồn vốn ngân hàng là "dòng máu" lưu thông giúp DN kinh doanh, DN càng cần vốn nhưng đồng thời lại thiếu điều kiện để vay vốn vì tiêu chí vay không thay đổi. Nhiều chủ trương chính sách hỗ trợ của Nhà nước ban hành DN vẫn chưa được hưởng lợi. Một số yêu cầu của DN về thuế suất vẫn đang chờ thực hiện theo lộ trình trong khi cái khó đang diễn ra, DN và người lao động vẫn thiệt thòi. Một số thủ tục hành chính như các đợt thanh kiểm tra của các cơ quan, các báo cáo định kỳ cho các cơ quan "đến hẹn lại lên" khiến DN tốn thêm thời gian cho các việc này. Do vậy, cần giảm bớt các thủ tục để DN có thời gian tập trung vào công cuộc kinh doanh.

Ngày 18-3-2014, Chính phủ ban hành Nghị quyết số 19/NQ-CP về những nhiệm vụ, giải pháp chủ yếu cải thiện môi trường kinh doanh, nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia. Trong đó, tập trung thực hiện có hiệu quả 3 đột phá chiến lược gắn với tái cơ cấu nền kinh tế, chuyển đổi mô hình tăng trưởng. Chính phủ yêu cầu các Bộ, ngành Trung ương, các địa phương chỉ đạo thực hiện có hiệu quả các giải pháp đã đề ra trong các Nghị quyết của Đảng, Quốc hội, Chính phủ. Điểm mới của Nghị quyết 19 là lấy tiêu chuẩn của ASEAN làm tiêu chuẩn để hướng tới. Trong giai đoạn 2014- 2015, Chính phủ yêu cầu các bộ, ngành Trung ương và địa phương tập trung cải thiện môi trường kinh doanh, đẩy mạnh cải cách hành chính, rút ngắn quy trình xử lý, giảm thời gian thực hiện thủ tục hành chính, giảm chi phí hành chính, bảo đảm công khai, minh bạch và nâng cao trách nhiệm của cơ quan hành chính Nhà nước… Trong các buổi làm việc với một số bộ, ngành Trung ương gần đây, Thủ tướng Chính phủ đã chỉ đạo các bộ, ngành cần cải cách ngay các thủ tục về thuế, thủ tục đầu tư… giảm bớt thời gian, chi phí cho DN. Đây là nỗ lực rất lớn để nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia, thu hút đầu tư và hỗ trợ DN.

Theo đánh giá của lãnh đạo một DN chế biến thủy sản xuất khẩu tại khu công nghiệp Trà Nóc, TP Cần Thơ, hiện DN kê khai thuế, nộp qua mạng nên không mất nhiều thời gian. Là DN xuất khẩu thủy sản với thuế GTGT 0% nên chỉ cần xuất trình các chứng từ chứng minh là hàng đã xuất khẩu với cơ quan thuế. Đối với tờ khai thuế thu nhập DN tạm tính hằng quý cũng chỉ khai 3 chỉ tiêu: doanh thu, chi phí, lợi nhuận. Nói chung, các thủ tục về thuế hiện nay đã giảm bớt và ít tốn thời gian hơn cho DN. Nếu tiếp tục đơn giản hóa, DN sẽ thuận lợi hơn. Trong buổi ký kết tín dụng Chương trình kết nối Ngân hàng- DN vào đầu tháng 8-2014 của thành phố Cần Thơ, Chủ tịch UBND thành phố Lê Hùng Dũng, khẳng định: "Thành phố đã chỉ đạo các ngành chức năng quyết liệt hơn nữa trong công tác cải cách hành chính công. Đây là mục tiêu đột phá để thu hút đầu tư, hỗ trợ DN. Bởi thủ tục hành chính lòng vòng, thái độ thiếu chuyên nghiệp của các cơ quan công quyền sẽ làm nản lòng DN, nhà đầu tư". Chủ tịch thành phố cũng cho biết để hỗ trợ tối đa cho DN, tạo động lực phát triển, lãnh đạo thành phố có 2 đợt tiếp DN/tháng nhằm lắng nghe ý kiến phản ánh của DN, tạo môi trường kinh doanh thông thoáng hơn.

Bài, ảnh: Song Nguyên