Bài, ảnh: KHÁNH TRUNG

Giống cây ăn trái là yếu tố đầu vào có tính quyết định đến thành bại của sản xuất trồng cây ăn trái. Tuy nhiên, năng lực sản xuất giống cây ăn trái tại nhiều địa phương trong nước còn hạn chế và chất lượng cây giống bán trên thị trường chưa được tốt. Do vậy, Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn (NN&PTNT) đã và đang tích cực phối hợp cùng các địa phương triển khai các giải pháp đảm bảo và phát huy các loại giống cây ăn trái...

Nhu cầu lớn về cây giống

Hoạt động sản xuất kinh doanh cây giống ăn trái tại huyện Chợ Lách, tỉnh Bến Tre.

Những năm gần đây, sản xuất cây ăn trái phát triển và vươn lên mạnh mẽ, trở thành một trong những ngành hàng chủ lực của nông nghiệp Việt Nam. Cây ăn trái giúp nông dân nâng cao thu nhập và vươn lên làm giàu. Nhờ việc nghiên cứu áp dụng các quy trình kỹ thuật canh tác tiến bộ, chọn giống tốt, đến nay cả nước đã có trên 1,2 triệu héc-ta cây ăn trái, trong đó có 62% diện tích được trồng tại các tỉnh, thành phía Nam. Tổng sản lượng trái cây hàng năm đạt hơn 13,5 triệu tấn đã và đang phục vụ tốt nhu cầu tiêu dùng trong nước, đồng thời tạo ra gia tăng xuất khẩu cả về chủng loại, cơ cấu sản phẩm, thị trường và giá trị kim ngạch. Cây ăn trái đã và đang đóng góp tích cực vào tăng trưởng của ngành Nông nghiệp, với giá trị xuất khẩu rau quả bắt đầu vượt mốc 1 tỉ USD từ năm 2013, liên tục nhiều năm gần đây đã vượt mức 3 tỉ USD/năm và dự kiến đạt hơn 4 tỉ USD trong năm 2023. Hiện các địa phương tiếp tục phát triển diện tích trồng cây ăn trái và có nhu cầu rất lớn về cây giống, với khoảng trên 250-300 triệu cây/năm.

Các tỉnh, thành phía Nam là nơi sản xuất và cung ứng phần lớn lượng cây giống ăn trái ra thị trường, đặc biệt là vùng ĐBSCL... Các tỉnh, thành phía Nam cùng các địa phương trong cả nước và các bộ, ngành Trung ương đã triển khai nhiều chương trình, chính sách khuyến khích, hỗ trợ phát triển giống cây ăn trái. Hiện đã công nhận và hình thành được hệ thống hàng trăm cây đầu dòng, vườn cây đầu dòng các loại cây ăn trái phục vụ sản xuất, cung ứng giống chất lượng. Các tiêu chuẩn, quy chuẩn để đưa vào áp dụng trong quản lý sản xuất, kinh doanh giống đối với lĩnh vực cây ăn trái cũng đã được ban hành. Dù vậy, phát triển sản xuất kinh doanh và quản lý giống cây ăn trái vẫn còn bộc lộ khó khăn và hạn chế về năng lực sản xuất, khả năng ứng dụng khoa học công nghệ, tuân thủ quy định của Nhà nước... Đáng chú ý, hệ thống sản xuất và cung ứng giống còn chủ yếu ở quy mô hộ kinh doanh nhỏ lẻ. Số lượng cây đầu dòng, vườn cây đầu dòng còn khiêm tốn so với nhu cầu sản xuất giống. Tình trạng cây giống kém chất lượng, giống chưa được công nhận lưu hành, chưa được kiểm soát tốt về chất lượng vẫn  đưa ra sản xuất, lưu thông và sử dụng, nguy cơ gây thiệt hại cho người trồng cây ăn trái…

Khuyến khích sản xuất gắn với nâng cao  quản lý cây giống

Nhằm trao đổi, tìm giải pháp thúc đẩy sản xuất và tăng cường công tác quản lý chất lượng giống cây ăn trái, Bộ NN&PTNT vừa chủ trì phối hợp các địa phương, đơn vị có liên quan tổ chức “Hội nghị quản lý chất lượng giống cây ăn quả phía Nam” tại tỉnh Bến Tre. Tại hội nghị này nhiều đại biểu kiến nghị Bộ NN&PTNT và các cơ quan chức năng cần kịp thời rà soát, bổ sung hoàn thiện cơ chế, chính sách và quy định trong khuyến khích nghiên cứu sản xuất giống và quản lý giống cây ăn trái. Quan tâm đào tạo, hỗ trợ người dân, doanh nghiệp trong tiếp cận vốn, khoa học kỹ thuật, đầu tư các cơ sở hạ tầng và triển khai các chương trình, dự án nghiên cứu, phát triển sản xuất giống, cũng như bảo vệ “bản quyền” giống. Phối hợp tốt hơn giữa các cơ quan quản lý ở Trung ương và địa phương trong công tác quản lý, kiểm tra, xử lý nghiêm các vi phạm gắn với biểu dương, khen thưởng những người làm tốt... Ông Nguyễn Văn Liêm, Phó Giám đốc Sở NN&PTNT tỉnh Vĩnh Long, kiến nghị: “Bộ tăng cường phối hợp với các địa phương trong  kiểm tra, quản lý giống cây trồng, nhất là quản lý việc mua bán các loại giống cây ăn trái ngoài danh mục và chưa qua khảo nghiệm. Có các hướng dẫn và giải pháp nhằm xử lý các vi phạm một cách đồng bộ giữa các địa phương”. Còn ông Trần Hoàng Nhật Nam, Phó Giám đốc Sở NN&PTNT tỉnh Tiền Giang, đề nghị: “Bộ cần có định hướng phát triển giống cây cho các vùng trong mối liên kết chung. Ví dụ, ĐBSCL cần chọn 1, 2 địa phương có năng lực, khả năng tiềm lực, từ đó có sự đầu tư từ Nhà nước, doanh nghiệp để phát triển mạnh về giống cây. Đơn cử, như tỉnh Bến Tre, chúng ta cần nâng chất trở thành trung tâm giống của vùng để sản xuất, nghiên cứu, lai tạo ra những giống cây mới. Cần có quy định cụ thể về điều kiện sản xuất, buôn bán giống cây trồng và khi tham gia hoạt động này phải được cơ quan thẩm quyền cấp giấy đủ điều kiện như kinh doanh phân bón và thuốc bảo vệ thực vật. Xây dựng các tiêu chí, tiêu chuẩn cụ thể về cây đầu dòng, vườn cây đầu dòng và tiêu chuẩn cây giống áp dụng trên phạm vi toàn quốc...”.

Theo  ông Đặng Phúc Nguyên, Tổng thư ký Hiệp hội Rau quả Việt Nam, giống cây ăn trái đóng vai trò rất quan trọng trong xuất khẩu. Hiện nay, chúng ta xuất khẩu trái cây đi các nước gặp rất nhiều cạnh tranh về thị trường, thị phần. Một trong những “vũ khí” mà các nước sử dụng để nâng cao sức cạnh tranh của trái cây là giống cây. Ví dụ, đối với xuất khẩu sầu riêng, hiện chúng ta phải cạnh tranh với Thái Lan, Malaysia... là những nước đã có những giống sầu riêng ngon khá nổi tiếng và có thương hiệu. Do công tác nghiên cứu, phát triển giống của họ đi trước nước ta mấy chục năm nên họ có nhiều giống tốt, đây là khó khăn cho chúng ta trong cạnh tranh. Nước ta phải cố gắng đầu tư cho các cơ sở, viện, trường về kinh phí, tri thức và cả công nghệ để theo kịp các nước xung quanh nhằm tạo được các giống tốt làm “vũ khí” cạnh tranh lại các nước. Bên cạnh đó, cần có biện pháp bảo vệ quyền sở hữu giống, bảo vệ quyền lợi cho các tổ chức, cá nhân để họ có kinh phí, điều kiện tốt hơn để nghiên cứu, tạo thêm những giống mới.