Mới đây, tại TP Cần Thơ, Ban Chỉ đạo Tây Nam Bộ tổ chức Hội thảo tham vấn cuối cùng về Kế hoạch ĐBSCL (MDP) phiên bản 2.0 tập hợp ý kiến của các địa phương trong vùng về kế hoạch ứng phó với biến đổi khí hậu (BĐKH). Nhiều ý kiến cho rằng, ĐBSCL đang phát triển chậm so với nhiều vùng miền khác trong cả nước. Nông dân trong vùng phải gánh nặng trách nhiệm sản xuất lúa gạo và các loại nông sản để bảo đảm an ninh lương thực quốc gia; trong khi sản xuất nông nghiệp với diện tích canh tác ít, nông dân rất khó làm giàu. Cần một quyết sách để đầu tư thỏa đáng cho vùng.

Bất cập trong sản xuất

Sản xuất nông nghiệp ở ĐBSCL chịu tổn thương lớn nhất trong BĐKH.

Thời gian gần đây, toàn vùng ĐBSCL chỉ còn hơn 1,8 triệu ha đất lúa, nhờ thâm canh, tăng vụ, sản lượng lúa của vùng năm sau luôn cao hơn năm trước. Năm 2011 sản lượng lúa ĐBSCL đạt khoảng 23 triệu tấn, đến năm 2012 đạt trên 24 triệu tấn. Hằng năm, toàn vùng đóng góp trên 50% tổng sản lượng lúa và chiếm gần 100% sản lượng gạo xuất khẩu của cả nước. Song, đầu ra sản phẩm nông nghiệp bấp bênh khiến đời sống của người dân trong vùng gặp nhiều khó khăn. Ông Trương Văn Sáu, Phó Chủ tịch Thường trực UBND tỉnh Vĩnh Long, trăn trở: "Hiện nhiều địa phương ĐBSCL đắp đê ngăn lũ, ngăn mặn để phát triển sản xuất 3 vụ lúa trong năm. Trước mắt, làm 3 vụ lúa trong năm giúp tăng thu nhập trên nông hộ, nhưng những tác động tiêu cực cũng đã và đang xuất hiện. Cụ thể là đất dễ bị bạc màu khi làm lúa 3 vụ, việc sử dụng quá nhiều phân bón, thuốc bảo vệ thực vật dễ làm mất cân bằng sinh thái, xuất hiện nhiều loại dịch hại khó phòng trị. Ngoài ra, chúng ta sản xuất ra lượng lúa gạo hàng hóa quá nhiều sẽ góp phần làm giá xuất khẩu giảm. Vì vậy, để sản xuất bền vững, cần nghiên cứu lại việc tái cơ cấu cây trồng vật nuôi và mùa vụ cho phù hợp; đồng thời sử dụng các giải pháp phi công trình để thích ứng với BĐKH".

Từ thực tế sản xuất nông nghiệp của vùng ĐBSCL, ông Nguyễn Thanh Nguyên, Phó Chủ tịch UBND tỉnh Long An cho rằng, sản xuất nông nghiệp rất khó làm giàu. Bởi sản xuất nông nghiệp thường xuyên hứng chịu rủi ro từ thiên tai, dịch bệnh, thị trường trong khi tăng trưởng của ngành chỉ ở mức 3-4%/năm. Dân số tăng, diện tích đất canh tác trên đầu người càng giảm, nông dân phải có đất canh tác nông nghiệp từ 3-5ha mới có thể khấm khá được. Nhưng ở ĐBSCL rất ít nông hộ có diện tích canh tác lúa từ vài ha trở lên, đa phần mỗi một hộ gia đình chỉ có vài công đến dưới 1 ha. Nhiều nước trên thế giới giàu lên nhờ phát triển công nghiệp và làm thương mại dịch vụ, vùng ĐBSCL muốn làm giàu phải đẩy mạnh cơ giới hóa nông nghiệp, chuyển dịch phần lớn lao động nông nghiệp sang công nghiệp, dịch vụ… Nếu tập trung quá đông lao động cho nông nghiệp với mục tiêu chính là đảm bảo an ninh lương thực quốc gia thì vùng ĐBSCL khó phát triển. Tại Long An, gần đây người dân của tỉnh di dân lên TP Hồ Chí Minh rất nhiều nhằm đảm bảo sinh kế cho gia đình và xu hướng này còn tăng mạnh trong thời gian tới. Đây là vấn đề mà các địa phương vùng ĐBSCL cần lưu ý để có "kịch bản" phát triển cho phù hợp trong tương lai. Đặc biệt là tác động của BĐKH ngày càng rõ nét hơn, cần giải pháp khả thi để thích ứng và phát triển bền vững.

Theo nhận định của các nhà khoa học, ĐBSCL nằm trong 5 đồng bằng trên thế giới có khả năng bị ảnh hưởng nghiêm trọng nhất bởi BĐKH. Do vậy, việc xây dựng một chiến lược thích hợp để giảm thiểu và thích ứng với BĐKH là rất cần thiết cho ĐBSCL. Tại hội thảo lãnh đạo nhiều địa phương vùng ĐBSCL đã khẳng định, ngoài chọn giải pháp thích ứng tốt với BĐKH, rất cần Chính phủ và các Bộ, ngành Trung ương quan tâm gỡ bỏ các "nút thắt" cho vùng về cơ chế chính sách, vốn đầu tư… để ĐBSCL phát triển bền vững hơn. Trong đó, chú trọng đẩy mạnh công nghiệp hóa nông nghiệp, đầu tư hoàn thiện cơ sở hạ tầng, giao thông và có các cơ chế chính sách ưu đãi, đầu tư nhiều hơn cho ĐBSCL để đa dạng các hoạt động sản xuất kinh doanh. Qua đó, giúp vùng khai thác tốt các lợi thế, tiềm năng về sản xuất nông nghiệp, phát triển kinh tế biển…

Xây dựng chiến lược phù hợp

Qua các lần tổ chức hội thảo tham vấn, lấy ý kiến, đến nay Kế hoạch ĐBSCL (MDP) phiên bản 2.0 đã được chỉnh sửa tương đối hoàn chỉnh. Đây là kế hoạch nằm trong khuôn khổ Dự án hợp tác thích ứng với biến đổi khí hậu được ký kết giữa Chính phủ Việt Nam và Chính phủ Hà Lan từ năm 2010, các chuyên gia Hà Lan hỗ trợ Việt Nam xây dựng MDP. Mục tiêu của MDP hướng đến xây dựng tầm nhìn chiến lược dài hạn cho một khu vực đồng bằng an toàn, trù phú và bền vững, bao gồm các khuyến nghị chính sách và các giải pháp. MDP được xem là tài liệu quan trọng hỗ trợ Chính phủ Việt Nam trong việc rà soát và điều chỉnh quy hoạch phát triển kinh tế- xã hội, quy hoạch không gian và quy hoạch tổng thể ngành cho ĐBSCL, cũng như hướng dẫn quá trình ra quyết định, ban hành khung pháp lý và các hoạt động đầu tư tại ĐBSCL trong tương lai. MDP đưa ra các kịch bản và định hướng về phát triển cho vùng ĐBSCL được đánh giá khá phù hợp với thực tế phát triển của vùng…

Theo ông Martin Van De Groep, Cố vấn trưởng kỹ thuật MDP, thời gian qua, các địa phương vùng ĐBSCL còn giẫm chân nhau trong quá trình phát triển, mời gọi đầu tư. Chẳng hạn cùng tập trung sản xuất một số sản phẩm nông nghiệp và cạnh tranh với nhau về thị trường tiêu thụ. Từ đó, đầu tư cho phát sản xuất còn dàn trải, hạn chế về hiệu quả kinh tế và tăng trưởng không thuận lợi, bền vững. Trong khi ĐBSCL có nhiều lĩnh vực sản xuất kinh doanh mà vùng có thể phát huy ngoài sản phẩm nông nghiệp. Các chuyên gia cho rằng, một trong những nguyên nhân dẫn đến tình trạng mỗi địa phương đều có kế hoạch phát triển cho riêng mình chính là chưa có sự phối hợp, hợp tác trong công tác quy hoạch, quản lý quy hoạch. Các giải pháp mà MDP nêu ra được kỳ vọng trở thành cơ sở giúp các địa phương ĐBSCL có một cái nhìn tổng thể để phối hợp đề ra giải pháp và kế hoạch phát triển, thúc đẩy sự tăng trưởng nhanh, bền vững cho vùng.

Ông Trần Ngọc Tam, Phó Chủ tịch UBND tỉnh Bến Tre, đề xuất: "Cần có các cơ chế, chính sách khuyến khích phát triển kinh tế theo hướng mở cho ĐBSCL. Không nên quá tập trung vào cây lúa, đặc biệt là những địa phương ven biển, không nên tạo áp lực để duy trì sản xuất lúa ở những vùng này. Bởi thời gian qua đã có sự xung đột về lợi ích giữa các mô hình phát triển- tranh chấp mặn- ngọt. Cần cho phép những địa phương này chuyển đổi cơ cấu cây trồng vật nuôi phù hợp với vị trí địa lý, điều kiện tự nhiên và phát triển các hoạt động sản xuất kinh doanh cho phù hợp hơn trong tương lai". Ông Trần Thành Lập, Phó Chủ tịch UBND tỉnh Hậu Giang cho rằng, ngoài việc có các cơ chế, chính sách tốt của Trung ương, các địa phương vùng ĐBSCL cần thực hiện tốt hơn việc liên kết phát triển nhằm ứng phó với BĐKH một cách bài bản, căn cơ và phát huy tốt các lợi thế tổng hợp của từng địa phương và cả vùng.

Phát biểu tại Hội thảo tham vấn cuối cùng về MDP, đồng chí Nguyễn Phong Quang, Phó Trưởng ban Thường trực Ban Chỉ đạo Tây Nam Bộ, đề nghị các chuyên gia Hà Lan tiếp thu các ý kiến đóng góp của các địa phương để hoàn thiện MDP trình Chính phủ xem xét trong cuộc họp Ủy ban liên Chính phủ Việt Nam –Hà Lan tới đây. Đồng chí cũng yêu cầu các địa phương vùng ĐBSCL cần tiếp tục theo dõi và phối hợp tốt trong các hành động chung của vùng. Có như vậy mới phát huy sức mạnh tổng hợp của ĐBSCL trong khai thác lợi thế, tiềm năng phát triển.

Bài, ảnh: KHÁNH TRUNG