Nhật Bản đang chi hàng chục tỉ USD/năm để đầu tư phát triển vũ khí nhằm tăng cường năng lực phòng vệ, nhưng không vì vậy mà ngành công nghiệp quốc phòng nước này thoát khỏi tình trạng ảm đạm.

Lực lượng phòng vệ Nhật Bản sử dụng Xe tăng Type 90 do MHI phát triển trong một cuộc tập trận. Ảnh: AP

Nhật Bản vừa thông qua ngân sách quốc phòng 47 tỉ USD cho năm tài khóa 2022. Ðây là năm thứ 8 liên tiếp ngân sách quốc phòng Nhật lập kỷ lục khi trọng tâm chiến lược của Tokyo chuyển từ Nga sang Trung Quốc và Triều Tiên.

Theo Hãng tin AP, Tokyo đang sở hữu kho vũ khí ngày càng lớn với gần 1.000 máy bay chiến đấu, hàng chục tàu ngầm và tàu khu trục. Nhật cũng là một trong những đối tác triển khai tiêm kích tàng hình F-35 hiện đại của Mỹ. Bộ Quốc phòng sắp tới còn đầu tư vào hệ thống vũ khí tiên tiến và các công nghệ mang tính đột phá.

Tỷ lệ nghịch xuất - nhập khẩu vũ khí

Nhật Bản hiện là nhà nhập khẩu vũ khí lớn thứ 12 thế giới, chiếm 2,2% thị phần toàn cầu. Hầu hết giao dịch đều thực hiện với Mỹ. Trong đó, chi tiêu của Tokyo mua vũ khí của đồng minh đã tăng hơn 3 lần, từ 1,7 tỉ USD năm 2014 lên 6,2 tỉ USD vào năm 2019.

Trái lại, doanh số xuất khẩu vũ khí của Nhật Bản không mấy sáng sủa. Năm ngoái, nước này ký hợp đồng bán 4 hệ thống radar giám sát trị giá 103 triệu USD cho Philippines. Ðây là lần đầu tiên Tokyo xuất khẩu sản phẩm quốc phòng hoàn chỉnh kể từ khi nới lỏng lệnh cấm xuất khẩu vũ khí năm 2014. Năm đó, Nhật Bản thảo luận bán cho Ấn Ðộ 12 thủy phi cơ US-2 nhưng đàm phán bị đình trệ vào năm 2016 do bất đồng về giá cả. Sau đó, nước này để vuột thỏa thuận bán 10 tàu ngầm lớp Soryu trị giá 18,72 tỉ USD cho Úc khi Canberra chọn đối tác Pháp (hợp đồng này gần đây cũng bị hủy khi Úc ưu tiên đóng tàu ngầm hạt nhân theo hiệp định AUKUS ký với Anh và Mỹ). Nỗ lực của Tokyo xuất khẩu radar cho Thái Lan và nhóm tàu khu trục nhỏ cho Indonesia cũng không thành công.

Theo Giáo sư Heigo Sato, Nhật Bản với trình độ công nghệ tiên tiến từng được cho sẽ nhanh chóng bắt kịp những nước khác trong xuất khẩu vũ khí. Vấn đề là thiết bị của Nhật Bản không phải “loại nhất” và sẽ không ai quan tâm việc mua các sản phẩm loại 2 hoặc 3 với giá cao. Công nghệ từ thế kỷ 20, giá cả không cạnh tranh và không nhận hỗ trợ đầy đủ từ chính phủ là nguyên nhân khiến ngày càng nhiều nhà sản xuất vũ khí Nhật rút khỏi lĩnh vực này. Ngoài yếu tố trên, các nhà khoa học Nhật Bản đa phần không muốn tham gia nghiên cứu, phát triển công nghệ có thể dùng cho mục đích quân sự.

Nỗ lực của chính phủ

Dù gặp khó, Chính phủ Nhật Bản không hoàn toàn từ bỏ khi cho thành lập cơ quan chuyên hỗ trợ ngành công nghiệp quốc phòng đang chậm chạp trong nước và thúc đẩy nghiên cứu, phát triển cùng trao đổi mua bán công nghệ chung với những nước thân thiện vào năm 2015. Gần đây, Nhật còn hợp tác với Anh và Mỹ để xây dựng thế hệ máy bay chiến đấu tàng hình thứ 6 nội địa; bên cạnh kế hoạch trang bị vũ khí siêu thanh.

Theo tờ Nikkei Asia, Tokyo đang chuẩn bị nâng tầm bắn tên lửa hành trình lên 1.000km. Các tên lửa sẽ do Tập đoàn Công nghiệp nặng Mitsubishi (MHI) phát triển. Bộ Quốc phòng còn yêu cầu khoản ngân sách kỷ lục 2,55 tỉ USD cho năm tài khóa 2022, tăng 38% so với năm nay, để tài trợ các dự án phát triển máy bay không người lái sử dụng trí tuệ nhân tạo, chòm sao vệ tinh và công nghệ chống các cuộc tấn công điện tử.

Thách thức nội bộ

Là nước đi sau, Nhật Bản thiếu chuyên môn tiếp thị và chuyển giao công nghệ của Mỹ cùng nhiều nhà xuất khẩu lớn khác. Do đó, Tokyo cần nỗ lực hơn trong cạnh tranh cũng như tương tác với khách hàng. Tuy nhiên, đây là cuộc chạy đua với thời gian khi các nhà thầu trong nước đang nản lòng. Yu Yamada, Giám đốc cấp cao của Liên đoàn Doanh nghiệp Nhật Bản về ngành công nghiệp vũ khí, cho biết liên đoàn đã giảm khoảng 10 thành viên những năm gần đây. Trong số hơn 60 công ty còn hoạt động liên quan quốc phòng, nhiều bên đã bắt đầu thu hẹp phạm vi kinh doanh.

Chẳng hạn nhà sản xuất Komatsu đã ngừng phát triển và sản xuất xe bọc thép sau khi bản nâng cấp không đáp ứng yêu cầu của Bộ Quốc phòng. Hồi tháng 3, tập đoàn Mitsui đã bán đơn vị đóng tàu chiến cho nhà thầu MHI. Trong khi đó, nhà cung cấp ghế phóng thoát hiểm trên máy bay chiến đấu Daicel đang chuyển nguồn lực sang nơi khác do mảng quốc phòng không có lãi; Sumitomo Heavy Industries thì ngừng sản xuất súng máy 5,56 mm do triển vọng dài hạn ảm đạm.

Nếu xu hướng này tiếp tục, quân đội và ngành công nghiệp quốc phòng Nhật có thể đối mặt với vấn đề chuỗi cung ứng, chi phí bị đẩy lên cao cũng như hoài nghi về chất lượng, ông Yamada cảnh báo.

MAI QUYÊN (Theo AP)