Trong những tháng đầu năm 2013, ngành nuôi, chế biến và xuất khẩu cá tra của TP Cần Thơ tiếp tục gặp khó khăn về thị trường tiêu thụ và gây nên tác động kép ảnh hưởng đến doanh nghiệp (DN) lẫn người nuôi. Để cầm cự trước biến động thị trường, nhiều DN thủy sản bán phá giá, cạnh tranh không lành mạnh khiến giá trị xuất khẩu mặt hàng này sụt giảm. Sắp xếp lại chuỗi ngành hàng, quản lý sản lượng, tập trung vào chất lượng, nâng cao giá trị xuất khẩu là vấn đề đặt ra với ngành xuất khẩu chủ lực của TP Cần Thơ.

Thị trường bất ổn

Vận chuyển cá tra nguyên liệu từ vùng nuôi về nhà máy chế biến của Công ty TNHH Thủy sản Biển Đông.

Theo đánh giá của các DN xuất khẩu thủy sản trên địa bàn TP Cần Thơ, trong những tháng đầu năm 2013, tình hình xuất khẩu thủy sản khá trầm lắng. Các nước khu vực châu Mỹ, châu Âu, Mexico, Brazil,... nhu cầu nhập khẩu không cao, trong khi DN xuất khẩu cá tra của Việt Nam đang bị áp thuế bán phá giá mặt hàng này tại thị trường Mỹ. Quý I-2013, xuất khẩu thủy sản của TP Cần Thơ đạt 36,4 ngàn tấn, tăng 0,51% so với cùng kỳ; song giá trị xuất khẩu giảm 2% so với cùng kỳ với kim ngạch 110 triệu USD và chỉ đạt 19,6% kế hoạch. Các DN gặp khó khăn về thị trường xuất khẩu đã kéo theo tình hình tiêu thụ cá tra nguyên liệu của người nuôi vẫn chưa khởi sắc. Trong quý I, giá cá tra nguyên liệu tại TP Cần Thơ vẫn ở mức thấp, dao động từ 19.500-20.500 đồng/kg, còn giá thành sản xuất bình quân 22.000 đồng/kg. Sang tháng 4, giá cá tra tăng nhẹ 500 đồng/kg, người nuôi vẫn tiếp tục thua lỗ.

Gần đây, giá cá tra nguyên liệu biến động tăng nhẹ do một số DN cần thu mua nhanh để đủ nguyên liệu chế biến giao kịp cho các hợp đồng đã ký kết. Ngoài ra, đa số các hộ nuôi cá tra chỉ ký hợp đồng mua bán với DN chế biến khi cá đạt kích cỡ thương phẩm nên giá cả không ổn định, lệ thuộc vào thị trường tiêu thụ ở từng thời điểm. Ông Trần Thanh Hải, Chi cục trưởng Chi cục Thủy sản TP Cần Thơ, cho biết: "Những năm trước, giá cá tra nguyên liệu chỉ biến động trong thời gian ngắn rồi điều chỉnh tăng sau đó không lâu. Tuy nhiên, hiện tượng giá cá tra nguyên liệu giảm sâu và kéo dài từ tháng 4, tháng 5-2012 sang tận quý I-2013 là điều đáng lo ngại. Giá thu mua cá tra nguyên liệu vẫn ở mức thấp mặc dù diện tích thả nuôi đã giảm so với cùng kỳ năm 2012 do người nuôi buộc phải giảm nuôi để cắt lỗ".

Ông Nguyễn Ngọc Hải, Chủ nhiệm Hợp tác xã Thới An, quận Ô Môn, cho rằng: "Mấy năm gần đây sản lượng cá tra tăng trưởng nóng, năm sau nhiều hơn năm trước, cung cầu không hợp lý, sản phẩm bán không có giá, kéo theo người nuôi và cả chuỗi sản xuất cá tra đều bất lợi. Nếu tăng sản lượng xem nhẹ chất lượng thì giá xuất khẩu sẽ giảm, khi đó không khác nào bán rẻ sức lao động của người nuôi cá, bán rẻ mặt hàng xuất khẩu chiến lược của Việt Nam. Vì vậy, việc củng cố sản lượng là điều cần thiết hiện nay để nâng chất lượng và thu về kim ngạch xuất khẩu cao hơn".

Hỗ trợ cho DN và người nuôi

Từ giữa năm 2012, các DN xuất khẩu cá tra gặp khó khăn về thị trường tiêu thụ, đồng thời phải chịu áp lực lãi suất vốn vay từ phía ngân hàng. Sau những nỗ lực của Chính phủ và Ngân hàng Nhà nước, đến nay cộng đồng DN "dễ thở" hơn khi lãi suất cho vay đã giảm. Theo ông Nguyễn Văn Phấn, Tổng Giám đốc Công ty Cổ phần chế biến thủy sản Hiệp Thanh, hiện lãi suất ngân hàng đã giảm theo chiều hướng có lợi cho DN, song điều mà DN mong mỏi là ngân hàng kéo dài thời gian vay vốn để DN có thể chờ những tín hiệu tốt hơn từ thị trường. Đối với cá tra, thời gian đầu tư nuôi khoảng 8 tháng, sau đó DN thu hoạch, đưa vào nhà máy chế biến rồi trữ trong kho lạnh chờ bán. Tính trung bình vòng quay từ lúc đầu tư nuôi đến khi xuất khẩu khoảng 11 tháng, trong khi ngân hàng chỉ cho DN vay vốn với kỳ hạn 6 tháng. Vì vậy, DN rất cần kéo dài thời gian vay vốn để quay vòng vốn hiệu quả, thay vì vay vốn ngắn hạn DN sẽ dễ bị thương nhân nước ngoài ép giá, dẫn đến tình trạng bán phá giá. Về điều kiện cho vay vốn, ông Ngô Quang Trường, Giám đốc Công ty TNHH thủy sản Biển Đông, cho rằng, các ngân hàng đòi hỏi DN phải có tài sản thế chấp và phương án kinh doanh khả thi. Tuy nhiên, trong thời điểm khó khăn, chính đội ngũ công nhân lành nghề, vùng nuôi có chứng nhận ASC là những tài sản vô hình mà DN xuất khẩu cá tra đã gầy dựng được qua nhiều năm hoạt động. Vì vậy, cùng với việc hạ lãi suất cho vay, ngân hàng cần nới lỏng điều kiện vay để hỗ trợ cho ngành xuất khẩu chủ lực của thành phố.

Nhiều ý kiến cho rằng, giá cá tra nguyên liệu lên xuống đều do thị trường quyết định và Nhà nước không nên can thiệp quá sâu vào vấn đề giải cứu DN hay nông dân thông qua các gói cứu trợ. Theo ông Trần Thanh Hải, Chi cục trưởng Chi cục Thủy sản TP Cần Thơ, Nhà nước đã có định hướng giữ vững sản lượng, tăng chất lượng để làm giá cá tra xuất khẩu, song chỉ mới định hướng trên kế hoạch còn các biện pháp quản lý thực tế hầu như chưa có. Điều Nhà nước cần làm là phải quy định giá sàn thu mua nguyên liệu, giá sàn xuất khẩu tương tự như ngành gạo. Ngành chế biến và xuất khẩu cá tra về lâu dài cần được xem là ngành xuất khẩu chiến lược quốc gia, nuôi, chế biến và xuất khẩu phải có điều kiện. Trong đó, cần đề cao vai trò điều hành sản lượng theo quy hoạch của các địa phương nuôi và xuất khẩu cá tra ở ĐBSCL. Ngoài ra, cần hỗ trợ người nuôi để quản lý chất lượng nguồn cá tra nguyên liệu. Bởi lẽ, trong khi DN có thể nuôi theo tiêu chuẩn Global GAP và được cấp chứng nhận thì người nuôi rất khó thực hiện vì không có khả năng đầu tư, khi được chứng nhận thì khó duy trì vì chi phí tái chứng nhận cao.

Bài, ảnh: MINH HUYỀN