Tại tỉnh Đồng Tháp vừa diễn ra Hội nghị bàn về sản xuất, tiêu thụ lúa và thủy sản vùng ĐBSCL với sự chủ trì của Phó Thủ tướng Hoàng Trung Hải. Tại hội nghị này, nhiều ý kiến cho rằng cần tổ chức thực hiện một cách bài bản, căn cơ để nâng cao hơn nữa hiệu quả của việc tạm trữ lúa gạo.

Nhìn từ vụ đông xuân 2012-2013

Thu mua lúa gạo tại Xí nghiệp chế biến lương thực Cái Răng thuộc Công ty lương thực Sông Hậu ở TP Cần Thơ.

Trước tình hình giá lúa gạo trong nước có chiều hướng giảm mạnh khi bước vào vụ thu hoạch lúa đông xuân 2012-2013, để góp phần tiêu thụ lúa gạo hàng hóa cho người sản xuất, ổn định thị trường trong nước, Thủ tướng Chính phủ đã ban hành Quyết định số 311/QĐ-TTg ngày 7-2-2013 về mua tạm trữ 1 triệu tấn quy gạo. Thời gian mua tạm trữ lúa gạo vụ đông xuân được thực hiện từ ngày 20-2 đến 31-3-2013. Ngân sách nhà nước hỗ trợ 100% lãi suất tiền vay mua lúa, gạo tạm trữ, với thời gian được hỗ trợ lãi suất tối đa là 3 tháng từ ngày 20-2 đến ngày 20-5-2013. Các thương nhân thực hiện mua lúa, gạo tạm trữ theo cơ chế thị trường, tự chịu trách nhiệm về hiệu quả kinh doanh. Hiệp hội lương thực Việt Nam có trách nhiệm tổ chức việc phân giao cho các thương nhân trực tiếp có kho chứa lúa, gạo theo đúng quy chuẩn mua số lúa, gạo tạm trữ.

Theo Hiệp hội lương thực Việt Nam (VFA), việc triển khai mua tạm trữ đã được thực hiện đúng thời gian quy định từ ngày 20-2-2013 và có 119 doanh nghiệp được phân bổ chỉ tiêu mua tạm trữ, trong đó có 97 doanh nghiệp thành viên của VFA. Kết quả sau 1 tuần thực hiện có 102 doanh nghiệp báo cáo đã mua được trên 211.800 tấn gạo, đạt 21% trên tổng chỉ tiêu lượng gạo mua tạm trữ. Theo ông Trương Thanh Phong, Chủ tịch VFA, những tháng đầu năm 2013, các doanh nghiệp trong nước đã ký được nhiều hợp đồng xuất khẩu gạo, với tổng lượng gạo đã ký trên 2,3 triệu tấn. Ngoài ra, còn có nhiều hợp đồng ký từ năm 2012 sẽ giao hàng trong năm nay với tổng lượng gạo hơn 0,6 triệu tấn. Tuy nhiên, có nhiều hợp đồng xuất khẩu gạo đến tháng 4-2013 mới bắt đầu giao hàng nên dự kiến trong 6 tháng đầu năm nay chỉ giao được 50% số gạo đã ký hợp đồng mới. Trong khi đó, các thị trường xuất khẩu gạo tập trung của nước ta trong quý I hầu như cũng chưa vận hành. Vì vậy, thực hiện thu mua tạm trữ lúa gạo là rất cần thiết nhằm "cứu" giá lúa gạo trong vụ đông xuân 2012-2013. Ông Trương Thanh Phong cho biết: " Sau khi triển khai tạm trữ, nông dân đã yên tâm, giá lúa gạo ở nội địa cũng không còn xu hướng giảm như trước Tết mà đang nhích lên. Giá nhiều loại gạo xuất khẩu cũng tăng 10-15 USD/tấn so với trước, đồng thời chúng ta đã giảm được áp lực bị tư thương nước ngoài ép giá khi ký các hợp đồng mới".

Theo Bộ Công thương, lũy kế xuất khẩu gạo từ đầu năm 2013 đến ngày 21-2 đạt 0,58 triệu tấn, trị giá FOB là 258,58 triệu USD, tăng so với cùng năm trước 4,45% về số lượng và tăng 8,2% về giá trị. Riêng số lượng hợp đồng đã ký nhưng chưa thực hiện giao hàng tính đến 21-2 là 2,237 triệu tấn. Căn cứ lượng hợp đồng đã ký và sản lượng gạo hàng hóa vụ đông xuân 2012-2013, cùng với lượng gạo của các doanh nghiệp năm 2012 chuyển sang, dự kiến xuất khẩu gạo trong 6 tháng đầu năm 2013 đạt 3,5 triệu tấn và cả năm đạt từ 7,5-8 triệu tấn.

Dù xuất khẩu gạo tính đến 21-2 có tăng về lượng và giá trị so với cùng kỳ năm trước nhưng nhiều ý kiến cho rằng, năm nay tình hình thu hoạch lúa đông xuân tại ĐBSCL được cho là sớm hơn khoảng 1 tháng so với năm trước do nước lũ đầu vụ ít và nông dân gieo sạ, thu hoạch đồng loạt. Tại hội nghị, nhiều đại biểu cũng đã khẳng định, việc mua tạm trữ lúa gạo là cần thiết trong tình hình xuất khẩu gạo những tháng đầu năm có khó khăn. Hiện nay, việc thực hiện mua tạm trữ góp phần giúp nông dân ở ĐBSCL dễ tiêu thụ lúa và giá lúa cũng đã nhích lên từ 100-200 đồng/kg. Tuy nhiên, hiệu quả của việc thực hiện mua tạm trữ lúa gạo tại nhiều địa phương vẫn chưa đạt như mong muốn do còn bất cập về giá cả, thời điểm thu mua và số lượng lúa gạo thu mua tạm trữ. Đặc biệt, nhiều nơi nông dân không có điều kiện bán lúa trực tiếp cho các doanh nghiệp mà phải qua trung gian thương lái với giá khá rẻ nên chưa đảm bảo được lợi nhuận từ 30% trên giá thành sản xuất trở lên. Trên thực tế, nhiều doanh nghiệp chưa tổ chức tốt mạng lưới thu mua lúa, gạo tạm trữ đến tận người dân và công tác thông tin về các doanh nghiệp được giao chỉ tiêu mua tạm trữ lúa gạo cũng còn rất hạn chế từ phía VFA. Do thiếu thông tin nên chính quyền các địa phương cũng khó quản lý và hỗ trợ việc thu mua trạm trữ lúa gạo của các doanh nghiệp tại địa bàn. Nông dân càng "mù mờ" hơn khi không biết rành doanh nghiệp nào mua tạm trữ, tiến độ mua thế nào, giá cả bao nhiêu, có trả tiền mặt ngay hay không… nên khó có thể đem lúa gạo đến bán cho doanh nghiệp.

Cần nâng cao hiệu quả tạm trữ lúa gạo

Để nâng cao hiệu quả tạm trữ lúa gạo, nhiều ý kiến cho rằng, trước mắt việc hỗ trợ lãi suất cho doanh nghiệp mua tạm trữ lúa gạo như hiện nay là cần thiết. Tuy nhiên, phải chú ý thời điểm thu mua, giá sàn, sản lượng thu mua và phải đẩy mạnh công tác thông tin mới đảm bảo hiệu quả cho người sản xuất. Về lâu dài, tạm trữ cũng nên tiếp tục thực hiện nhưng cần đa dạng hình thức và tổ chức thực hiện một cách bài bản, căn cơ, ổn định dài hạn chứ không chỉ theo mùa vụ như hiện nay.

Ông Lê Minh Hoan, Chủ tịch UBND tỉnh Đồng Tháp, cho rằng: "Là tỉnh đầu nguồn ở ĐBSCL nên nông dân Đồng Tháp gieo sạ lúa vụ đông xuân khá sớm. Thời điểm triển khai tạm trữ (20-2) cũng là lúc đã có 60% diện tích lúa trong tỉnh thu hoạch và nhiều nông dân đã bán lúa cho tiểu thương nên không còn hưởng lợi từ việc mua tạm trữ. Hơn nữa, khi triển khai mua trạm trữ, VFA cũng chậm cung cấp các thông tin về số lượng doanh nghiệp trên địa bàn được phân bổ chỉ tiêu mua tạm trữ. Thực tế đó đòi hỏi cần phải xác định thời điểm mua tạm trữ lúa gạo cho phù hợp đối với từng địa phương, có mức giá sàn thu mua và sản lượng thu mua phù hợp, đồng thời cần phối hợp chặt giữa VFA và chính quyền các địa phương". Ông Huỳnh Thế Năng, Phó Chủ tịch UBND tỉnh An Giang, cho rằng: "Chúng ta cần sớm xác định điều kiện để tạm trữ nhằm đưa ra một cơ chế chính sách "tự động" về việc thực hiện tạm trữ, đảm bảo hiệu quả cho người sản xuất lúa nhưng cũng phù hợp với diện tích, sản lượng và đặc điểm thu hoạch từng địa phương. Theo đó, khi địa phương nào thỏa các điều kiện về tạm trữ lúa gạo (chẳng hạn: tạm trữ khi lúa tại địa phương thu hoạch hoạch rộ, giá lúa trên thị trường giảm không đảm bảo lợi nhuận 30% cho người sản xuất...) lập tức được vận hành ngay cơ chế "tự động" về tạm trữ lúa gạo". Cũng theo ông Huỳnh Thế Năng, để nâng cao hiệu quả tạm trữ lúa gạo, về lâu dài cần chú ý các hình thức nông dân, doanh nghiệp tự tạm trữ lúa, nhất là việc nông dân và doanh nghiệp liên kết trong sản xuất lúa hàng hóa trên cánh đồng lớn, gắn kết với nhau trong việc tạm trữ và tiêu thụ sản phẩm…

Phát biểu tại Hội nghị bàn về sản xuất, tiêu thụ lúa và thủy sản vùng ĐBSCL, Phó Thủ tướng Hoàng Trung Hải cho biết, sẽ ghi nhận các ý kiến đóng góp và đề xuất về tạm trữ lúa gạo để hoạt động này ngày càng tốt hơn. Đồng thời, Phó Thủ tướng cũng nhấn mạnh, mô hình tạm trữ hiện nay dần sẽ được chuyển sang hướng doanh nghiệp tham gia xây dựng vùng nguyên liệu, kho chứa lúa theo Nghị định 109/2010/NĐ-CP của Chính phủ về kinh doanh xuất khẩu gạo và tự tạm trữ lúa gạo sẽ có hiệu quả hơn.

Bài, ảnh: KHÁNH TRUNG