* HỒ XUÂN HÙNG

(Thứ trưởng Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn, Phó trưởng Ban chỉ đạo Trung ương Chương trình mục tiêu quốc gia xây dựng nông thôn mới)

2.6- Tạo môi trường tốt nhất cho các hình thức tổ chức sản xuất phù hợp với trình độ cư dân từng xã, làng, từng loại hình sản phẩm cây trồng, vật nuôi, làng nghề..., tính chất sản phẩm của từng dân tộc với mục tiêu tạo ra sản phẩm hàng hóa có giá trị cao, tăng thu nhập cho cư dân nông thôn.

Kinh tế hộ, trang trại, tổ hợp tác, HTX, doanh nghiệp vừa và nhỏ đều nằm trong khuôn khổ của chính sách đó và Chính phủ chỉ nên khuyến khích, hướng cho người dân tự lựa chọn, không áp đặt.

Đông đảo người dân đến dự Lễ  Phát động xây dựng xã nông thôn mới - xã Mỹ Khánh (huyện Phong Điền - TP Cần Thơ) vào ngày 11-1-2011. Ảnh: QUỐC TRƯỞNG

a) Nông dân góp vốn bằng đất vào doanh nghiệp, có thể họ trở thành công nhân làm việc trong doanh nghiệp trên chính mảnh đất của mình. (Công ty Cao su Sơn La, Lai Châu là những ví dụ điển hình), có thể họ chỉ là cổ đông hưởng cổ tức và chuyển làm việc khác. Chính phủ cần có chính sách để đất trở thành nguồn lực làm giàu lâu dài cho người nông dân.

b) Nông dân tham gia mua cổ phần tại các doanh nghiệp đóng trên địa bàn, các công trình kinh tế lớn quốc gia, nhất là thủy điện. Đối với cư dân nông thôn khi phải bỏ quê quán đến nơi mới lập quê, lập nghiệp cần có chính sách cho họ được hưởng thụ lợi ích trực tiếp từ hiệu quả các công trình kinh tế mà họ đã đóng góp xây dựng nên. Hoặc là dành một khoản cổ phiếu thưởng (không chuyển nhượng) để họ được hưởng cổ tức lâu dài tại các doanh nghiệp đó.

c) Công ty cổ phần mà cổ đông là các HTX, các chủ trang trại, các tổ hợp tác (theo cách là nhóm cổ đông), hộ nông dân; không chỉ dịch vụ đầu vào, đầu ra, mà ngay cả trong sản xuất hàng hóa, nhất là sản phẩm từ làng nghề, chế biến nông, lâm, thủy sản, vùng sản xuất hàng hóa chất lượng cao, không giới hạn địa lý hành chính xã, huyện,... Chính phủ có chính sách hỗ trợ và bảo hiểm cho các loại hình mới hoạt động có hiệu quả, phát triển.

2.7- Củng cố, xây dựng các tổ chức xã hội vì lợi ích trực tiếp của chính cư dân nông thôn.

Cùng với việc ra sức kiện toàn các cấp ủy đảng, chính quyền xã là việc tổ chức lại các hội, đoàn thể của dân thực sự là tổ chức của họ, đại diện cho họ giám sát các hoạt động của các cấp chính quyền, tổ chức đảng, bảo đảm nguyên tắc dân chủ, công khai trong thôn, xã, giúp họ định hướng phát triển sản xuất, giữ gìn bản sắc văn hóa dân tộc, tình làng nghĩa xóm, bảo đảm an ninh trong làng xã; giúp nhau và thi đua làm giàu chính đáng.

III. Một số nội dung cần có quyết tâm, nguồn lực và thời gian để thực hiện

3. 1- Xây dựng nông thôn mới có kết cấu hạ tầng kinh tế - xã hội hiện đại là nội dung vừa có tính bức xúc trước mắt, vừa có tính lâu dài.

Chính phủ đang tập trung chỉ đạo để công tác quy hoạch nông thôn hoàn thành vào cuối năm 2011, 100% số xã sẽ hoàn thành quy hoạch, đây là việc làm cần ưu tiên đi trước, và vì lợi ích lâu dài của người dân, của các địa phương. Nhưng đầu tư xây dựng kết cấu hạ tầng nông thôn Việt Nam chắc chắn là công việc lâu dài.

Trong tổng số 9.121 xã của cả nước (thống kê năm 2009), thì:

+ Vùng đồng bằng sông Hồng có 1.955 xã thuộc 11 tỉnh, đây là vùng phát triển sớm, dân trí cao, hơn 50 năm xây dựng xã hội chủ nghĩa ở miền Bắc đã có khá nhiều thành công; hạ tầng kinh tế - xã hội nông thôn tương đối khá hơn so với cả nước. Nếu làm tốt cuộc vận động chung tay xây dựng nông thôn mới, Nhà nước và nhân dân cùng làm thì có thể về đích sớm trong 10 - 15 năm tới, có tỉnh đạt sớm hơn, ví dụ như Thái Bình có 267 xã, nếu có nguồn lực từ ngân sách nhà nước hỗ trợ thêm cho các xã, thì trong 5 năm sẽ đạt hầu hết 19 tiêu chí. Riêng kết cấu hạ tầng 100% số xã sẽ hoàn thành. Đây là tỉnh đi đầu cả nước về xây dựng hạ tầng nông thôn.

+ Vùng Đông Nam Bộ có 490 xã thuộc 6 tỉnh, tuy có một số khó khăn ở những xã vùng sâu, vùng xa, song nếu biết khơi dậy tiềm năng và lựa chọn phương án đầu tư hợp lý thì cũng có khả năng về đích sớm trong vòng 10 - 15 năm.

+ Vùng Bắc Trung Bộ và Duyên hải miền Trung có 2.489 xã thuộc 14 tỉnh; vùng trung du, miền núi phía Bắc có 2.283 xã thuộc 14 tỉnh; vùng Tây Nguyên có 598 xã thuộc 5 tỉnh; Đồng bằng sông Cửu Long có 1.306 xã thuộc 13 tỉnh. Bốn vùng này có tổng số 8.676 xã, hầu hết đều rất khó khăn. Trong đó, đặc biệt có 1.834 xã thuộc diện Chương trình 135; 271 xã bãi ngang; 797 xã trong vùng 62 huyện nghèo (Nghị quyết số 30a của Chính phủ) kết cấu hạ tầng rất thấp kém. Cần phải đầu tư rất lớn và rất nhiều thời gian mới có thể xây dựng được, không thể 10 năm, 20 năm mà phải lâu dài hơn nữa.

3.2- Chuyển dịch cơ cấu lao động trong nông thôn là công việc lâu dài, gian khó.

Hiện nay, cả nước ta có 15.570.642 hộ sống ở nông thôn, chiếm 69,4% hộ với 37.960.031 lao động, chiếm 69% lao động cả nước, trong đó lao động làm việc trực tiếp trong lĩnh vực nông, lâm, thủy sản chiếm 51,9% lao động cả nước. Mục tiêu của chúng ta là đến 2020 lao động làm nông nghiệp giảm xuống còn 30%.

Thủ tướng Chính phủ đã ban hành Quyết định số 1956/QĐ-TTg, ngày 27-11-2009 về Chương trình đào tạo cho lao động nông thôn. Theo đó, hằng năm chúng ta tập trung đào tạo chuyển nghề cho lao động nông thôn từ 700.000 - 800.000 người và 300.000 nông dân tiếp tục làm nông nghiệp. Trường lớp đào tạo hiện còn chưa đáp ứng, cái khó hơn là đào tạo lao động phi nông nghiệp có việc làm và thu nhập ổn định, cao hơn làm nông nghiệp.

Theo dự tính, lao động sau đào tạo chủ yếu làm việc tại các doanh nghiệp, có thể ở thành phố, đô thị nhỏ, tuy nhiên trên thực tế khả năng này không dễ. Làm việc trong doanh nghiệp ở nông thôn và đầu tư vào nông nghiệp đang là thách thức lớn. Thực tế hiện nay ở nước ta mới có 39.414 doanh nghiệp hoạt động ở nông thôn, trong số đó chỉ có 1.454 doanh nghiệp hoạt động trong lĩnh vực nông, lâm, thủy sản, chiếm 3,7% số doanh nghiệp hoạt động ở nông thôn. Với số vốn đầu tư có 32 nghìn tỉ đồng, chiếm 6% vốn của các doanh nghiệp đầu tư ở nông thôn và chỉ có 0,9% vốn của các doanh nghiệp trong nước. Vì vậy, Chính phủ đã có Nghị định số 61/2010/NĐ-CP, ngày 04-6-2010 về Chính sách khuyến khích doanh nghiệp đầu tư vào nông nghiệp, nông thôn. Cần phải coi việc đào tạo chuyển nghề cho lao động nông thôn và gắn đào tạo chuyển nghề với doanh nghiệp là công việc thường xuyên, lâu dài.

3.3- Tăng thu nhập gấp 2 - 3 lần hiện nay và nâng cao đời sống tinh thần cho cư dân nông thôn là việc làm lâu dài.

Thực tế hiện nay, thu nhập của cư dân nông thôn bình quân năm bằng 76,6% bình quân chung cả nước và chỉ bằng 47,5% thu nhập của cư dân đô thị; có tới 84,5% hộ nghèo (trong tổng số hộ nghèo cả nước) sống ở nông thôn (nếu tính theo chuẩn mới tỷ lệ đó còn cao hơn nữa). Mặt khác, do sản xuất nông nghiệp mang tính rủi ro cao, nên nguy cơ các hộ từ cận nghèo trở thành hộ nghèo rất cao, hoặc hộ đã thoát nghèo, nhưng nếu chỉ gặp rủi ro như trong năm gia đình có người ốm, lợn gà bị dịch bệnh,... lại trở về hộ nghèo.

Bình quân mỗi hộ nông dân Việt Nam chỉ có 1,61 ha; trong đó: Đồng bằng sông Hồng 0,35 ha/hộ, Trung du miền núi phía Bắc 2,98 ha/hộ; Bắc Trung Bộ 1,76 ha/hộ, Duyên hải miền Trung 2,13 ha/hộ, Tây Nguyên 5,63 ha/hộ, Đông Nam Bộ 1,2 ha/hộ, Đồng bằng sông Cửu Long 1,03 ha/hộ. Với số diện tích đó, nếu không chuyển dịch được cơ cấu lao động, không đưa nhanh được ngành nghề vào nông thôn thì dù có tăng năng suất, tổ chức lại sản xuất, dồn điền đổi thửa cũng khó giàu, mà tất cả các công việc làm trên đều không thể một sớm một chiều hoặc là theo kiểu “phong trào” được.

3.4- Tổ chức lại sản xuất gắn với tổ chức lại và tạo lập mới những tổ chức chính trị - xã hội phù hợp với trình độ phát triển của cư dân nông thôn còn gặp nhiều khó khăn và mang tính lâu dài.

Trước thời kỳ đổi mới, chúng ta chủ yếu và nặng về hình thức HTX trong nông nghiệp - nông thôn. Trong hơn 25 năm đổi mới chúng ta đang chuyển dần sang HTX kiểu mới, khẳng định vai trò kinh tế hộ, khuyến khích phát triển kinh tế trang trại, kinh tế hợp tác, doanh nghiệp nhỏ và vừa. Song đi theo đó là các tổ chức chính trị, chính trị - xã hội vẫn chưa chuyển đổi kịp và đang bị hành chính hóa, các tổ chức có tính hội nghề nghiệp chưa phát triển kịp, chưa có vai trò trong xã hội. Vì vậy, các tổ chức đó chưa tạo động lực cho các loại hình sản xuất phát triển nhanh, mạnh trong kinh tế thị trường và đang bị chi phối quá nhiều vào các cấp hành chính.

3.5- Tập trung giải quyết những mâu thuẫn lớn ở nông thôn, vừa giải quyết những vấn đề trước mắt, vừa là vấn đề chiến lược xây dựng bản chất tốt đẹp của chế độ ta.

Trong quá trình xây dựng nông thôn mới chúng ta đang gặp phải 2 mâu thuẫn lớn: Một là mâu thuẫn giữa sản xuất nhỏ với thị trường lớn đang quốc tế hóa nhanh; Hai là, mâu thuẫn giữa hiệu quả sản xuất thấp với rủi ro cao.

Ngoài những mâu thuẫn lớn trên, còn nhiều mâu thuẫn thường gặp, như: vấn đề thu hồi đất, đền bù giải phóng mặt bằng, đất đai nhà ở, v.v.. Bài viết này muốn đề cập đến mâu thuẫn có tính chất chiều sâu ở nông thôn.

a) Trước hết là mâu thuẫn về lợi ích và xử lý mối quan hệ kinh tế giữa chính quyền và cư dân nông thôn. Đảng ta khẳng định Nhà nước là của dân, do dân, vì dân; nhưng thực tế hiện nay mong muốn đó của Đảng ta chưa được trọn vẹn, không ít xã đã nổi lên “nhóm lợi ích” khó hiểu, đã tạo ra mâu thuẫn ngầm về kinh tế trong nông thôn. Mặt khác, cơ cấu cư dân nông thôn rất đa dạng, chênh lệch khá xa về kiến thức xã hội, văn hóa. Số đông là nông dân có trình độ, đời sống vật chất, tinh thần thấp đang gặp nhiều khó khăn, bức xúc; cán bộ hưu trí, quân nhân phục viên, giáo viên, đội ngũ công chức xã đang có nhiều tâm tư khác nhau, và đang nổi lên nhiều mâu thuẫn phức tạp trong nông thôn.

b) Mâu thuẫn giữa thói quen điều hành theo mệnh lệnh hành chính, các quyết định hành chính, kế hoạch tập trung và các “thủ đoạn” hành chính can thiệp vào sản xuất kinh doanh, không ít địa phương lại thiếu tôn trọng các cam kết của chính quyền khóa trước với doanh nghiệp khiến cho nhiều định hướng sản xuất theo kinh tế thị trường bị phá vỡ, hoặc phải hành xử theo “luật đi đêm”, không dễ cải cách.

c) Mâu thuẫn giữa chính sách của Đảng, Nhà nước về hỗ trợ nông dân với thực tiễn tổ chức thực hiện. Nhiều nghị quyết, chính sách rất hay, rất toàn diện nhưng không được triển khai, thực hiện nghiêm túc và không đến được với dân.

3.6- Xây dụng người nông dân mới - chủ thể của nông thôn là hạt nhân để xây dựng nông thôn mới.

Tám mươi năm qua, Đảng ta đã rất quan tâm đến xây dựng giai cấp nông dân, xây dựng con người mới XHCN. Chặng đường dài ấy liên minh công - nông đã được tăng cường. Song, cùng với sự phát triển hiện đại hóa, công nghiệp hóa theo kinh tế thị trường, giai cấp công nhân có bước đi nhanh hơn, kịp mở rộng tổ chức giai cấp của mình; còn nông dân vẫn loay xoay có nhiều bước tiến, cũng có nhiều bước lùi. Để người nông dân là chủ thực sự, Đảng, Nhà nước cần tôn trọng và lấy quyền lợi của nông dân làm hạt nhân để đưa ra các chính sách trong giải quyết các vấn đề nông nghiệp, nông dân, nông thôn.

Theo đó, cùng với việc làm rõ nhận thức từ Trung ương (từ lãnh đạo đến cán bộ tham mưu) đến địa phương (cán bộ cơ sở) về trách nhiệm đối với nông dân, nông thôn, phải tăng cường sự lãnh đạo và tập trung nhân tài, vật lực cho xây dựng nông thôn mới.n

Theo Tạp chí Cộng sản