(CTO) - Mô hình chính quyền địa phương hai cấp đặt cấp xã vào vị thế pháp nhân hành chính trực tiếp, chịu trách nhiệm giải quyết phần lớn thủ tục công quyền. Tuy nhiên, việc tiếp nhận dồn dập nhiều chức năng, nhiệm vụ mới đã và đang tạo áp lực rất lớn lên bộ máy cơ sở, trong bối cảnh nguồn lực tài chính công còn eo hẹp và đội ngũ cán bộ chuyên trách tại chỗ chưa kịp đáp ứng yêu cầu.

Quá tải công vụ trong một cấu trúc bộ máy tinh gọn

Không gian lãnh thổ và quy mô dân số của các xã, phường tại TP Cần Thơ tăng lên gấp nhiều lần sau hợp nhất. Đơn cử như xã Liêu Tú có diện tích tự nhiên 83,15km² (đạt 277,2% tiêu chuẩn), quy mô dân số 31.790 người. Xã Thạnh Quới có diện tích 103,86km² với quy mô dân số hơn 39.110 người. Bộ máy chính quyền cơ sở hiện tại phải trực tiếp gánh vác và vận hành danh mục khoảng 1.085 nhiệm vụ quản lý nhà nước khác nhau trên địa bàn. Sức ép công việc khổng lồ đổ về cơ sở, đặc biệt là nhiệm vụ công tác xây dựng thể chế, pháp luật, kiểm tra, rà soát, hệ thống hóa văn bản quy phạm pháp luật.

Nguồn nhân lực pháp luật hiện tại của thành phố đang rơi vào tình trạng quá mỏng. Theo UBND TP Cần Thơ, tại các cơ quan chuyên môn thuộc UBND thành phố hiện chỉ bố trí được 23 công chức phụ trách công tác pháp chế, trong đó số lượng chuyên trách chỉ có 9 công chức, còn lại 14 công chức là kiêm nhiệm.

Đáng chú ý, ở cấp xã, toàn bộ nhiệm vụ nặng nề về tham mưu xây dựng thể chế, rà soát hệ thống hóa văn bản quy phạm pháp luật chỉ do duy nhất công chức thuộc Văn phòng HĐND và UBND thực hiện, trong khi hầu hết các phòng, ban nghiệp vụ như Kinh tế, Văn hóa - Xã hội đều thiếu hụt nhân sự chuyên môn theo Đề án vị trí việc làm. Đội ngũ công chức mỏng, chủ yếu hoạt động kiêm nhiệm và một số bộ phận cán bộ còn mất nhiều thời gian để làm quen, thao tác trên nhiều nền tảng công nghệ khác nhau khiến năng lực phản ứng và tổ chức thi hành pháp luật tại cơ sở bị hạn chế, dễ gây lúng túng cục bộ ở giai đoạn đầu.

Đội ngũ mỏng, chủ yếu hoạt động kiêm nhiệm... khiến năng lực phản ứng và tổ chức thi hành pháp luật tại cấp xã còn nhiều hạn chế. Ảnh: LAN PHƯƠNG

Từ thực tiễn công vụ cho thấy, quy trình giải quyết thủ tục hành chính và rà soát văn bản quy phạm pháp luật đòi hỏi kỹ năng nghiệp vụ chuyên môn rất cao. Khuyết công chức chuyên trách pháp chế ở cấp xã, bắt buộc công chức văn phòng phải kiêm nhiệm dàn trải nhiều lĩnh vực hành chính phức tạp cùng lúc. Điều này không chỉ làm gia tăng nguy cơ chậm trễ hồ sơ, mà còn dễ dẫn đến sai sót pháp lý, trực tiếp ảnh hưởng đến tiến độ và chất lượng thi hành công vụ nơi tiền tuyến cơ sở.

Điểm nghẽn phân bổ tài chính

Theo UBND TP Cần Thơ, cùng các phân tích chuyên môn chỉ rõ hiệu lực thực thi thể chế của chính quyền địa phương hai cấp tại TP Cần Thơ đang chịu sức ép từ những bất cập của hệ thống tài chính công. Theo đó, Luật Ngân sách nhà nước hiện hành còn khuyết cơ chế "ngân sách cấp vùng" và chưa có quy định phân chia tỷ lệ điều tiết giữ lại thỏa đáng cho cấp ngân sách cơ sở sau khi sắp xếp đơn vị hành chính.

Trong báo cáo gửi Bộ Tư pháp, lãnh đạo UBND TP Cần Thơ thẳng thắn nhìn nhận vận hành đồng thời Hệ thống thông tin giải quyết thủ tục hành chính tập trung của các bộ, ngành và hệ thống địa phương đã phát sinh nhiều bất cập trong tổ chức thực hiện tại cơ sở. Cán bộ tại bộ phận một cửa cấp xã phải đồng thời thao tác trên nhiều hệ thống phần mềm khác nhau, dễ dẫn đến nguy cơ nghẽn mạch quy trình và làm chậm quy trình, ảnh hưởng trực tiếp đến tiến độ giải quyết hồ sơ cho người dân, nhất là trong giờ cao điểm.

Lãnh đạo UBND thành phố cho rằng, bài toán hiện đại hóa bộ máy cấp cơ sở đang gặp thử thách không nhỏ về nguồn lực. Định mức phân bổ kinh phí quản lý hành chính chưa kịp điều chỉnh tương ứng với quy mô địa bàn rộng lớn và lượng dân cư tăng vọt hậu hợp nhất. Mặc dù địa phương rất nỗ lực đẩy mạnh chuyển đổi số, nhưng do nguồn thu cấp xã phụ thuộc nhiều vào sự điều tiết từ ngân sách cấp trên, việc phải tự cân đối kinh phí đang tạo áp lực tài chính rất lớn. Điều này phần nào làm chậm tiến độ nâng cấp trụ sở, trang thiết bị và hạ tầng số đồng bộ tại tuyến cơ sở.

Trung tâm Phục vụ hành chính công phường Sóc Trăng hướng dẫn người dân tra cứu kios lấy số tự động. Ảnh: LAN PHƯƠNG

Về giải pháp tháo gỡ căn cơ cho điểm nghẽn nguồn lực trên, nhiều ý kiến cho rằng giao thêm chức năng, nhiệm vụ xuống UBND cấp xã bắt buộc phải được luật hóa đi kèm với việc phân bổ nguồn lực và chấm dứt tình trạng phân cấp cơ học. Cần sửa đổi pháp luật về ngân sách để tăng tỷ lệ điều tiết giữ lại cho cấp xã nhằm đảm bảo nguồn lực tài chính; đồng thời sửa đổi các quy định về vị trí việc làm, bổ sung biên chế đặc thù cho các phòng chuyên môn cấp xã để họ đủ sức gánh vác khối lượng công việc mới.

Bên cạnh đó, thực tiễn tại Cần Thơ cũng cho thấy, hạ tầng trang thiết bị công nghệ thông tin ở cấp xã cần được tiếp tục đầu tư, nâng cấp để xử lý công việc trên môi trường điện tử, khắc phục tình trạng thiếu hụt nguồn nhân lực chuyên trách về chuyển đổi số ở cơ sở hiện nay.

Minh chứng rõ nét cho khó khăn này, ông Phạm Quốc Ân, Chủ tịch UBND phường Đại Thành, chia sẻ rằng địa phương rất muốn đầu tư nâng cấp hạ tầng số nhưng kinh phí vượt quá khả năng tự chủ của ngân sách cơ sở.

Cùng chung trăn trở, theo lãnh đạo phường An Bình, sau hơn một năm vận hành mô hình mới, địa phương vẫn thiếu nhân lực chuyên trách về công nghệ thông tin để gánh vác nhiệm vụ chuyển đổi số. Ngoài ra, lãnh đạo phường Phú Lợi cũng phản ánh, hạ tầng kỹ thuật chưa thực sự tương thích và các quy trình điện tử mẫu chưa được cấu hình đồng bộ cũng gây ra những lúng túng cục bộ ở giai đoạn đầu.

Ông Nguyễn Văn Hào, Chủ tịch Hiệp hội Doanh nghiệp TP Cần Thơ, nhận định: Nếu phân cấp không đi kèm hướng dẫn nghiệp vụ, biểu mẫu, cơ sở dữ liệu và cơ chế phối hợp, doanh nghiệp có thể gặp tình trạng hồ sơ bị chuyển qua lại, kéo dài thời gian hoặc phải bổ sung nhiều lần. Các thủ tục thiết yếu như xác nhận thông tin đất đai, chỉnh lý biến động, cung cấp dữ liệu đất đai, phối hợp bồi thường, hỗ trợ, tái định cư rất cần có hướng dẫn rõ về đầu mối tiếp nhận, thời hạn xử lý và trách nhiệm phối hợp rành mạch giữa các cấp.

Sức ép dồn nén đồng thời về nhân lực, tài khóa và hạ tầng kỹ thuật tại tiền tuyến cơ sở đã gửi đi một thông điệp mạnh mẽ: Tiến trình cải cách bộ máy không thể tiếp tục vận hành bằng các mệnh lệnh hành chính cơ học hay sự phân cấp chưa đồng bộ. Khi ngưỡng chịu đựng của bộ máy cơ sở đã chạm trần, thể chế quản trị hai cấp đòi hỏi một cuộc kiến tạo lại toàn diện - nơi được phân quyền phải đi liền với nguồn lực thực chất và giám sát công vụ phải được minh bạch hóa bằng sức mạnh của công nghệ số. Đó cũng chính là chìa khóa then chốt để khơi thông mọi điểm nghẽn, đưa nền hành chính chuyển từ trạng thái ứng phó sang kiến tạo phát triển.

LAN THANH

(Còn tiếp)

Kỳ cuối: Bứt phá bằng thể chế và "giám sát công vụ số”