Diện tích trồng dừa nhỏ lẻ, manh mún, năng suất thấp; không có mối liên kết giữa sản xuất và tiêu thụ, nhưng có quá nhiều tầng nấc trung gian lại phải đối mặt với áp lực lớn từ thương nhân Trung Quốc trong việc tiêu thụ nguyên liệu thô khiến giá cả dừa trái thường bấp bênh. Các sản phẩm từ dừa tuy đa dạng nhưng vẫn chứa đựng hàm lượng chất xám thấp nên giá trị kinh tế mang lại chưa cao… Người trồng dừa ở ĐBSCL, đặc biệt là Bến Tre và các nhà máy chế biến dừa đang trong tình thế khó khăn nhất!

QUÁ NHIỀU TẦNG NẤC TRUNG GIAN

Sản xuất các mặt hàng thủ công mỹ nghệ từ dừa. Ảnh: HỮU HIỆP

Bà Nguyễn Thị Lệ Thủy, Giám đốc Sở Khoa học Công nghệ tỉnh Bến Tre, cho biết: “Diễn biến của ngành công nghiệp dừa Bến Tre trong 10 năm qua thiếu tính bền vững, đang đứng trước sức ép phải nâng cao sức cạnh tranh để tồn tại và phát triển”. Chủ tịch Hiệp hội Dừa tỉnh Bến Tre Hồ Vĩnh Sang, cho rằng: “Từ lâu ngành dừa Bến Tre đã hình thành nhiều phân khúc liên hoàn gồm các khâu: Trồng, cung cấp nguyên liệu, chế biến, dịch vụ, thương mại, xuất nhập khẩu. Song, các khâu này lại chỉ gắn với nhau qua mua bán sản phẩm từng chặng, chưa có sự gắn kết chặt chẽ. Do đó, khi ngành dừa gặp khó khăn thì mạnh ai nấy lo làm cho mối liên kết bị phân khúc, gián đoạn. Các doanh nghiệp làm ăn riêng lẻ, khi gặp tình huống bất lợi thì khó tìm được sự bảo vệ của tập thể, thậm chí chúng ta tự làm yếu lẫn nhau, có khi chịu nhiều thiệt hại nặng nề”.

Thực trạng nêu trên đã được chứng minh khi giá dừa khô trên thị trường liên tục giảm mạnh. Hầu như các doanh nghiệp chế biến dừa chưa đầu tư cho nông dân, cũng như không có vùng nguyên liệu. Nông dân không thể bán sản phẩm trực tiếp đến các doanh nghiệp mà bắt buộc phải qua các tầng nấc trung gian. Kỹ sư Nguyễn Trung Chương, Phó trưởng Ban quản lý dự án Phát triển kinh doanh với người nghèo (DBRP) tỉnh Bến Tre, cho rằng: Sản phẩm chế biến từ dừa chủ yếu thuộc dạng thô, sơ chế, thiếu các sản phẩm tinh chế có giá trị cao; chưa được chú trọng xây dựng thương hiệu. Một số doanh nghiệp còn xuất khẩu thông qua các đầu mối thương mại nước ngoài nên không thâm nhập được thị trường và không xây dựng được thương hiệu riêng. Đặc biệt là bị lệ thuộc quá lớn vào thị trường Trung Quốc. Bởi hàng năm có khoảng 35% sản lượng dừa nguyên liệu được bán thô cho các tàu Trung Quốc vào thu mua trên sông Hàm Luông.

NÂNG CAO CHUỖI GIÁ TRỊ NGÀNH DỪA

Ông Nguyễn Tấn Phong, Trưởng phòng Quản lý Xuất nhập khẩu và Hội nhập kinh tế (Sở Công Thương tỉnh Bến Tre), cho biết: “Nhu cầu tiêu dùng sản phẩm dừa trên thế giới ngày càng nhiều. Nổi bật nhất là mặt hàng cơm dừa nạo sấy, bột sữa dừa, nước cốt dừa đóng lon được dùng trong công nghiệp thực phẩm, chế biến bánh kẹo, các món ăn hàng ngày. Đặc biệt, các dân tộc theo đạo Hồi và các nước phát triển đang có khuynh hướng dùng chất béo của thực vật thay cho chất béo động vật nên xuất khẩu sản phẩm dừa ngày càng tăng”. Theo ông Nguyễn Trọng Nghĩa (Tổng công ty Công nghiệp Dầu thực vật Việt Nam), công nghệ, thiết bị công nghiệp chế biến dừa hiện nay phần lớn là máy móc thô sơ, đơn giản. Do đó, các sản phẩm làm ra thường chất lượng chưa cao, năng suất thấp, chưa đáp ứng tốt cho xuất khẩu. Ngoài ra, lực lượng lao động trong ngành sản xuất dừa chủ yếu là phổ thông, chưa được đào tạo chuyên môn riêng về sản xuất kinh doanh ngành dừa cũng là một trở ngại... Muốn nâng cao năng lực ngành dừa, những vấn đề này phải sớm được chú trọng đầu tư giải quyết.

Về giải pháp phát triển ngành dừa, ông Hồ Vĩnh Sang, Chủ tịch Hiệp hội Dừa tỉnh Bến Tre, cho biết: Về lâu dài, nhất thiết phải xây dựng mối liên kết giữa các phân đoạn trong ngành dừa. Theo đó, doanh nghiệp thông qua các chi hội trồng dừa để liên kết với nông dân; từng bước xây dựng cho mình vùng nguyên liệu ổn định bằng cách đầu tư, hỗ trợ vốn, kỹ thuật để người trồng dừa sản xuất có hiệu quả. Đồng thời, hỗ trợ và đặt hàng để các chi hội có thể làm một số công đoạn chế biến và giao sản phẩm cho doanh nghiệp. Trước mắt, các doanh nghiệp cần thỏa thuận với các đầu mối không hạ giá mua dừa, giúp nông dân vượt qua khó khăn hiện nay.

Việt Nam hiện có khoảng 144.000 ha dừa, tập trung chủ yếu ở vùng duyên hải miền Trung và ĐBSCL. Trong đó, tỉnh Bến Tre có diện tích dừa lớn nhất Việt Nam, với hơn 52.000 ha, sản lượng hơn 400 triệu trái/năm; chiếm hơn 35% sản lượng dừa cả nước. Giá trị các sản phẩm từ dừa chiếm hơn 25% tổng giá trị sản xuất công nghiệp của tỉnh. Các sản phẩm từ dừa của Bến Tre được xuất khẩu đến hơn 60 quốc gia và vùng lãnh thổ. Kim ngạch xuất khẩu các sản phẩm dừa chiếm hơn 40% tổng kim ngạch xuất khẩu của tỉnh này. Kim ngạch xuất khẩu các sản phẩm dừa Bến Tre tăng khá nhanh trong 10 năm qua, chiếm tỷ trọng cao trong cơ cấu hàng xuất khẩu của tỉnh. Nếu như năm 2000 kim ngạch xuất khẩu sản phẩm dừa là 17 triệu USD thì đến năm 2011 tăng lên 159 triệu USD. Mỗi năm, ngành dừa tạo ra giá trị gia tăng khoảng 4.000 tỉ đồng, giải quyết việc làm cho 60.000 lao động

Kỹ sư Nguyễn Trung Chương, Phó trưởng Ban quản lý dự án Phát triển kinh doanh với người nghèo (DBRP) tỉnh Bến Tre, cho rằng: “Bến Tre cần quy hoạch tổng hợp phát triển ngành dừa giai đoạn 2011-2012 và tầm nhìn đến 2030. Từ đó tính quy mô phát triển ngành trồng trọt và chế biến hợp lý, cân đối sản lượng dừa trái dành cho xuất khẩu. Liên kết với các địa phương trong khai thác chế biến nguồn nguyên liệu, kêu gọi đầu tư trong và ngoài nước. Xây dựng Trung tâm nghiên cứu chuyên sâu về trồng và chế biến sản phẩm dừa... Tìm kiếm các thị trường mới tiềm năng hơn, có quy mô lớn hơn và ổn định hơn; đồng thời có kế hoạch thâm nhập và phát triển vào thị trường Trung Quốc...”.

Bà Phan Thị Thu Sương, Phó Giám đốc Sở Nông nghiệp và Phát triển nông thôn tỉnh Bến Tre, nhìn nhận: Tuy thu nhập của người dân trồng dừa gần đây dần được cải thiện nhưng chủ yếu dựa vào sự tăng giá của các mặt hàng từ dừa trên thị trường chứ không phụ thuộc nhiều vào sự chủ động tạo giá trị tăng thêm trong hệ thống canh tác của vườn dừa. Để nâng cao hiệu quả, tạo tính ổn định cho nghề trồng dừa, trước hết phải duy trì, quy hoạch và phát triển diện tích trồng dừa mới nhằm khai thác thế mạnh vốn có của xứ dừa. Xây dựng hệ thống xen canh hợp lý nhưng chú trọng các chủng loại cây trồng xen phù hợp để đạt hiệu quả cao. Đưa tiến bộ khoa học kỹ thuật hiện đại vào quá trình canh tác dừa. Xây dựng và phát triển hiệu quả mô hình “Liên kết 4 nhà” nhằm nâng cao thâm canh, nâng cao chuỗi giá trị giúp nông dân ổn định sản xuất, nông dân an tâm đầu tư. Có cơ chế, chính sách hợp lý để khuyến khích phát triển cây dừa trong nhân dân...

THANH HUY