ĐBSCL đang đứng trước khúc quanh lịch sử khi những tác động của biến đổi khí hậu không còn là dự báo xa vời mà đã trở thành hiện thực hiện hữu ngay trong từng thửa ruộng, dòng kênh.

Theo báo cáo “Việt Nam 2045 - Tăng trưởng xanh hơn” của Ngân hàng Thế giới (WB), mực nước biển dâng từ 75cm đến 100cm có thể khiến 47,3% diện tích vùng đồng bằng này đối mặt với nguy cơ ngập lụt vào giữa thế kỷ 21. Đây không chỉ là con số thống kê địa lý mà còn là thách thức trực tiếp đến sinh kế của hàng triệu con người và an ninh lương thực quốc gia khi khu vực này vốn đóng góp tới 90% kim ngạch xuất khẩu gạo của cả nước. Sự suy giảm diện tích rừng ngập mặn lên tới 72% so với thời kỳ trước năm 1950 đã làm mất đi lá chắn tự nhiên quan trọng nhất khiến vùng đất này trở nên “mong manh” hơn trước sự xâm thực của biển cả.

Tuy nhiên, trong kỷ nguyên xanh, vị thế của ĐBSCL cần được tái định nghĩa từ một vùng chịu tổn thương thành hạt nhân thực hiện các cam kết quốc tế về môi trường của Chính phủ. Vấn đề thời sự cấp bách nhất hiện nay chính là xâm nhập mặn đang lấn sâu vào nội địa và gây ảnh hưởng đến hơn một nửa trữ lượng nước ngọt của toàn vùng. Dữ liệu từ báo cáo của WB chỉ rõ rằng tình trạng nhiễm mặn không chỉ gây rủi ro môi trường tức thì mà còn tạo ra những tổn thất thu nhập kéo dài cho các hộ gia đình với mức giảm có thể lên tới 28%. ĐBSCL hiện là khu vực phát thải khí methane - một loại khí nhà kính có khả năng gây nóng lên toàn cầu mạnh gấp nhiều lần so với CO2 - lớn nhất cả nước do diện tích canh tác lúa gạo khổng lồ. Để xác lập vị thế mới, ĐBSCL cần quyết liệt triển khai các mô hình nông nghiệp thông minh với khí hậu như kỹ thuật tưới ngập khô xen kẽ (AWD). Bởi áp dụng AWD không chỉ giúp giảm thiểu phát thải khí methane, tiết kiệm nguồn nước ngọt quý giá đang bị đe dọa bởi xâm nhập mặn mà còn là chìa khóa để nâng cao năng lực cạnh tranh cho hạt gạo miền Tây trên các thị trường khó tính. Không chỉ vậy, chuyển đổi từ độc canh cây lúa sang các mô hình đa dạng hóa như tôm lúa hay cây ăn trái chịu mặn tại những khu vực bị ảnh hưởng nặng là giải pháp tối ưu giúp tăng tỷ lệ lợi ích so với chi phí lên gấp 4,72 lần so với cách làm truyền thống.

Vị thế chiến lược của ĐBSCL còn nằm ở tiềm năng khổng lồ về năng lượng tái tạo đặc biệt là điện gió ngoài khơi và năng lượng mặt trời tại khu vực ven biển vốn được báo cáo “Việt Nam 2045 - Tăng trưởng xanh hơn” nhấn mạnh như một ưu thế cạnh tranh vượt trội. ĐBSCL có cơ hội trở thành trung tâm năng lượng xanh của cả nước tạo ra lợi thế độc đáo để thu hút các dòng vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài đang ưu tiên các tiêu chuẩn phát triển bền vững. Song hành với đó, phục hồi 50.000ha rừng ngập mặn đến năm 2030 cần được xem là nhiệm vụ trọng tâm để bảo vệ bờ biển và khai thác giá trị kinh tế từ thị trường tín chỉ carbon rừng. Hành trình này đòi hỏi một cơ chế điều phối vùng thực thụ nhằm xóa bỏ sự manh mún trong đầu tư công và xây dựng được hệ thống dữ liệu rủi ro khí hậu thống nhất để hỗ trợ người dân cùng doanh nghiệp ra quyết định đầu tư chính xác. Nguồn lực tài chính cũng cần được khơi thông qua các công cụ mới như trái phiếu xanh và bảo hiểm nông nghiệp dựa trên chỉ số thời tiết để bảo vệ nông dân trước các cú sốc thiên tai cực đoan.

Lời giải cho bài toán vị thế mới của ĐBSCL nằm ở nhận thức rằng phát triển kinh tế chính là điều kiện cần để tăng cường khả năng chống chịu khí hậu và ngược lại. Nếu chọn kịch bản khử thải carbon tăng cường được đề xuất trong báo cáo “Việt Nam 2045 - Tăng trưởng xanh hơn” của WB, vùng đất này có thể đóng góp GDP quốc gia tăng thêm 4,4% vào năm 2050 so với việc duy trì các mô hình tăng trưởng cũ vốn dựa nhiều vào thâm dụng tài nguyên.

Tăng trưởng xanh hơn không phải là gánh nặng về chi phí mà chính là con đường duy nhất để đưa vùng ĐBSCL tiến tới sự thịnh vượng và bền vững vào năm 2045. Chúng ta cần hành động ngay từ hôm nay bằng sự quyết liệt trong chính sách và sự đồng lòng của toàn thể cộng đồng để giữ vững màu xanh cho vùng đất hạ nguồn Mekong trước những biến động khôn lường của khí hậu toàn cầu.

HÀ TRIỀU