Tiếp tục chương trình Kỳ họp thứ Hai, Quốc hội khóa XVI, sáng 6-11, Quốc hội thảo luận ở hội trường. Bà Lê Thị Thanh Lam, Phó trưởng đoàn chuyên trách Đoàn đại biểu Quốc hội TP Cần Thơ, tham gia đóng góp một số ý quan trọng về dự án Luật Đấu thầu (sửa đổi).

Bà Lê Thị Thanh Lam phát biểu tại hội trường sáng 6-11.

Qua nghiên cứu hồ sơ dự thảo Luật Đấu thầu (sửa đổi), đại biểu Lê Thị Thanh Lam góp ý một số nội dung cụ thể như sau:

Thứ nhất, về quyền tự chủ, tự quyết định hoạt động mua sắm, đấu thầu (Điều 3).

Khoản 1, Điều 3 quy định các trường hợp cơ quan, tổ chức, doanh nghiệp được tự quyết định hoạt động mua sắm, đấu thầu trên cơ sở bảo đảm công khai, minh bạch, hiệu quả (như đơn vị sự nghiệp công lập tự bảo đảm chi thường xuyên và chi đầu tư, gói thầu sử dụng vốn tài trợ...). Đây là bước tiến rất lớn về thủ tục hành chính. Tuy nhiên, tại điểm d, khoản 1, quy định áp dụng cho “doanh nghiệp nhà nước không sử dụng ngân sách nhà nước” vấn đề này chưa cụ thể. Trên thực tế, tài sản, vốn của doanh nghiệp nhà nước về bản chất vẫn là vốn nhà nước. Việc bỏ hoàn toàn quy trình đấu thầu cho các doanh nghiệp nhà nước mà không có khung quản lý rủi ro tối thiểu rất dễ dẫn đến nguy cơ thất thoát vốn nhà nước tại doanh nghiệp, hoặc chỉ định thầu nội bộ có thể  thiếu minh bạch. Đề nghị Ban soạn thảo nêu rõ và cụ thể hơn, dễ thực hiện để tránh tâm lý sợ làm sai.

Bổ sung quy định giao Chính phủ ban hành Quy chế mẫu về mua sắm bắt buộc áp dụng cho doanh nghiệp nhà nước khi tự quyết định mua sắm, bảo đảm nguyên tắc công khai, có sự so sánh giá cạnh tranh trên Hệ thống mạng đấu thầu quốc gia.

Cần quy định rõ cơ chế “hậu kiểm” theo sản phẩm đầu ra của đề tài khoa học và công nghệ. Nếu sản phẩm khoa học và công nghệ đạt nghiệm thu chất lượng thì quy trình mua sắm vật tư phục vụ đề tài được tự động là hợp lệ, miễn trừ trách nhiệm hành chính đối với cán bộ nghiên cứu về thủ tục hóa đơn tài chính đấu thầu thông thường.

Thứ hai, về ưu đãi trong lựa chọn nhà thầu, nhà đầu tư (Điều 8) đã mở rộng đối tượng ưu đãi đến các doanh nghiệp công nghệ cao, doanh nghiệp đổi mới sáng tạo, sản phẩm công nghiệp hỗ trợ, mua sắm xanh.

Đây là chính sách rất văn minh, phù hợp với xu thế phát triển bền vững. Tuy nhiên, tại khoản 2, Điều 8, các hình thức ưu đãi (như cộng thêm điểm, cộng thêm số tiền vào giá để đánh giá, dành riêng gói thầu) còn quy định mang tính định khung, thiếu tiêu chí định lượng kỹ thuật. Thực tế cho thấy, nếu quy định ưu đãi không đủ cụ thể, các bên mời thầu sẽ ngại áp dụng vì sợ bị thanh tra, kiểm toán quy kết làm sai lệch kết quả đấu thầu hoặc ưu ái doanh nghiệp cụ thể. Đề nghị Ban soạn thảo bổ sung trong Luật một khoản quy định tỷ lệ phần trăm (%) tối thiểu giá trị mua sắm công hằng năm của các Bộ, ngành, địa phương phải dành cho các sản phẩm mua sắm xanh, sản phẩm đổi mới sáng tạo sản xuất trong nước.

Thứ ba, về các hành vi bị cấm trong hoạt động đấu thầu (Điều 14).

Tại Điều 14 đã liệt kê khá chi tiết các hành vi hối lộ, thông thầu, gian lận, cản trở, không bảo đảm công bằng, minh bạch. Tuy nhiên, vẫn có thể lách luật tinh vi nhất hiện nay cụ thể:

Tại khoản 3 (Thông thầu): Chưa bao quát hết hành vi các nhà thầu có chung sở hữu là chủ, nhưng dùng các pháp nhân khác nhau để tham dự cùng 1 gói thầu (mặc dù Luật Doanh nghiệp có quy định nhưng trong đấu thầu thực tế rất khó phát hiện nếu không tra cứu cơ sở dữ liệu quốc gia về đăng ký doanh nghiệp). Kiến nghị Ban soạn thảo bổ sung vào khoản 3 hành vi cấm: “Các doanh nghiệp có mối quan hệ sở hữu chéo, hoặc có chung đại diện pháp luật, thành viên góp vốn khống chế cùng tham gia dự thầu trong một gói thầu”.

Tại khoản 8 (Sử dụng nhà thầu phụ bất hợp pháp): Việc nhà thầu chính “bán thầu” bằng cách thu phí % rồi giao toàn bộ cho nhà thầu phụ thi công diễn ra phổ biến ở các dự án hạ tầng giao thông, dẫn đến công trình kém chất lượng. Kiến nghị Ban soạn thảo bổ sung vào khoản 8 quy định rõ trách nhiệm liên đới về mặt hình sự và bồi thường thiệt hại của nhà thầu chính nếu phát hiện hành vi bán thầu cho nhà thầu phụ không có năng lực. Đồng thời, bắt buộc tất cả các nhà thầu phụ phải được đăng ký công khai trên Hệ thống mạng đấu thầu quốc gia trước khi triển khai thi công.

Thứ tư, về hình thức lựa chọn nhà thầu (Điều 19).

Khoản 6 (Chỉ định thầu): Dự thảo mở rộng các trường hợp chỉ định thầu đối với gói thầu cấp bách, bí mật nhà nước, các dự án trọng điểm, lĩnh vực chiến lược. Việc mở rộng này giúp giải phóng tiến độ dự án, nhưng nếu không quy định rõ tiêu chí “cấp bách” hay “lĩnh vực chiến lược”, quy định này rất dễ bị lạm dụng để né tránh đấu thầu rộng rãi. Đề nghị quy định bắt buộc: Trong thời hạn 15 ngày kể từ ngày quyết định chỉ định thầu, chủ đầu tư phải công khai toàn bộ hồ sơ chỉ định thầu, giá gói thầu và giá chỉ định thầu lên Hệ thống mạng đấu thầu quốc gia để xã hội và cơ quan chức năng giám sát (trừ gói thầu thuộc bí mật quốc phòng, an ninh).

Khoản 9 (Đàm phán giá): Cho phép đàm phán giá mua biệt dược gốc, sinh phẩm, thiết bị y tế chỉ có 1-2 hãng sản xuất. Thực tiễn giai đoạn vừa qua cho thấy các bệnh viện công lập rất túng túng và lo sợ trong việc xác định “giá đàm phán” thế nào là hợp lý, do thiếu cơ sở tham chiếu giá quốc tế. Đề nghị Ban soạn thảo nghiên cứu bổ sung quy định: “Bộ Y tế có trách nhiệm xây dựng và công khai Cơ sở dữ liệu tham chiếu giá thuốc, thiết bị y tế nhập khẩu và giá trúng thầu của các nước trong khu vực để làm căn cứ cho Hội đồng đàm phán giá thực hiện đàm phán”. Quy định này sẽ loại bỏ tâm lý e ngại, sợ sai của cán bộ ngành y tế.

Thứ năm, về đấu thầu trước (Điều 30).

Là điểm mới đột phá, cho phép thực hiện 1 số thủ tục đấu thầu trước khi điều ước quốc tế, thỏa thuận vay vốn ODA được ký kết hoặc trước khi dự án được phê duyệt. Quy định này giúp rút ngắn thời gian chuẩn bị đầu tư từ 6 tháng đến 1 năm. Tuy nhiên, rủi ro nằm ở khoản 5: Nếu dự án không được phê duyệt hoặc thỏa thuận vay không được ký kết, chủ đầu tư hủy thầu và “không phải bồi hoàn chi phí liên quan đến việc tham dự thầu của nhà thầu”. Quy định này đẩy toàn bộ rủi ro chi phí lập hồ sơ dự thầu về phía nhà thầu, có thể khiến các nhà thầu quốc tế uy tín ngần ngại tham gia đấu thầu trước. Cần cân bằng quyền lợi giữa nhà nước và nhà thầu.

Đề nghị Ban soạn thảo sửa đổi khoản 5 theo hướng: Trong trường hợp hủy thầu do lỗi chủ quan từ phía cơ quan nhà nước (không phải lý do bất khả kháng hay lỗi nhà tài trợ), chủ đầu tư hỗ trợ một phần chi phí thực tế lập hồ sơ dự thầu cho các nhà thầu có tên trong danh sách ngắn theo định mức do Chính phủ quy định chi tiết này.

PV (lược ghi)