70 năm qua, kể từ cuộc Tổng tuyển cử đầu tiên năm 1946 (6/1/1946 - 6/1/2016), Quốc hội Việt Nam đã trải qua một chặng đường vẻ vang, xây dựng được chỗ đứng vững chắc trong lòng Nhân dân. Quốc hội không ngừng lớn mạnh và phát triển, ngày càng khẳng định vị trí, vai trò là cơ quan đại biểu cao nhất của Nhân dân, hoàn thành tốt chức năng cơ quan quyền lực nhà nước cao nhất. Để bắt kịp với những chuyển động, phát triển không ngừng của đời sống xã hội, Quốc hội Việt Nam đã có nhiều đổi mới trên các mặt công tác: Thực hiện quyền lập hiến, quyền lập pháp, quyết định các vấn đề quan trọng của đất nước và giám sát tối cao đối với hoạt động của Nhà nước.
* Pháp điển hóa hầu hết các lĩnh vực của đời sống xã hội
Có thể nói quyền lập hiến, quyền lập pháp là một trong những chức năng, nhiệm vụ quan trọng, riêng có của Quốc hội, đang từng bước được hoàn thiện để bắt kịp xu thế thời đại và đáp ứng mong mỏi của người dân.
Tại Diễn đàn đối tác pháp luật lần thứ 11 - sự kiện thường niên quan trọng thu hút sự tham gia của đại diện Chính phủ Việt Nam và các đối tác nước ngoài vừa được tổ chức, Việt Nam đã công bố những kết quả, tiến bộ vượt bậc cả về lượng và chất, số lượng các văn bản luật, pháp lệnh ban hành trong 10 năm qua liên quan đến nhiều lĩnh vực, điều chỉnh được phần lớn các quan hệ cơ bản của đời sống xã hội.
Thống kê cho thấy, trong tổng số 241 luật, pháp lệnh đã ban hành có 59 văn bản (chiếm 24%) thuộc lĩnh vực pháp luật về tổ chức và hoạt động của các thiết chế trong hệ thống chính trị, về bảo đảm quyền con người, quyền tự do, dân chủ của công dân; 66 văn bản (chiếm 27%) thuộc lĩnh vực pháp luật kinh tế, tài chính, trọng tâm là hoàn thiện thể chế kinh tế thị trường định hướng XHCN; 74 văn bản (chiếm 31%) trong lĩnh vực pháp luật về văn hóa, giáo dục - đào tạo, khoa học - công nghệ, y tế, văn hóa - thông tin, thể thao, dân tộc, tôn giáo, dân số, gia đình, trẻ em và chính sách xã hội; 42 văn bản (chiếm 18%) thuộc lĩnh vực pháp luật về quốc phòng và an ninh quốc gia. Nếu so với con số 7 bộ luật, 133 luật, 151 pháp lệnh được ban hành trong 20 năm đầu của sự nghiệp đổi mới (1986-2005) thì đây là con số quan trọng phản ánh bước tiến về số lượng và tốc độ làm luật. Số lượng các pháp lệnh do Ủy ban Thường vụ Quốc hội ban hành đã giảm cơ bản so với trước đây.
Phó Chủ nhiệm Ủy ban Pháp luật của Quốc hội Nguyễn Doãn Khánh đánh giá việc xây dựng và tổ chức thực hiện chương trình xây dựng luật, pháp lệnh thời gian qua không chỉ chú trọng đến ban hành các văn bản pháp luật về phát triển kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa, mà đã tập trung nhiều hơn cho các lĩnh vực khác, đặc biệt là các lĩnh vực xã hội, y tế, giáo dục, khoa học, công nghệ. Một số đạo luật có nội dung phức tạp như Luật trách nhiệm bồi thường của Nhà nước, Luật tiếp công dân, Luật thanh tra, Luật khiếu nại, Luật tố cáo... đã được ban hành trong giai đoạn gần đây, góp phần thúc đẩy hoạt động của các cơ quan trong bộ máy nhà nước theo hướng ngày càng năng động, hiệu lực, hiệu quả và trách nhiệm trước Nhân dân.
Cũng với đánh giá như vậy, GS.TS Trần Ngọc Đường, nguyên Phó Chủ nhiệm Văn phòng Quốc hội cho rằng, hoạt động lập pháp của Quốc hội, đặc biệt là những nhiệm kỳ gần đây đã bao quát hầu hết các lĩnh vực của đời sống xã hội. Đó là việc xây dựng và hoàn thiện pháp luật về tổ chức và hoạt động của các thiết chế trong hệ thống chính trị, về đảm bảo quyền con người, quyền tự do dân chủ của công dân; về thể chế kinh tế thị trường định hướng XHCN; về giáo dục, đào tạo, khoa học công nghệ, y tế, văn hóa, thông tin, thể thao, dân tộc, tôn giáo, dân số, gia đình và về quốc phòng, an ninh... đều có bước tiến bộ về chất lượng và số lượng, góp phần làm cho hệ thống pháp luật đồng bộ, đầy đủ hơn, nhất là sau khi Hiến pháp 2013 có hiệu lực thi hành.
Điểm lại đặc thù của từng giai đoạn cũng như số lượng các văn bản pháp luật mà Quốc hội đã thông qua trong nhiều năm gần đây, GS.TS Trần Ngọc Đường khẳng định rằng Quốc hội các khóa XII, XIII là Quốc hội mở đầu một thời kỳ mới - thời kỳ xây dựng hệ thống pháp luật theo chiều sâu và chấm dứt thời kỳ xây dựng hệ thống pháp luật theo chiều rộng.
* Giám sát tối cao thực chất và hiệu quả
Cùng với việc thực hiện chức năng lập pháp và quyết định những vấn đề trọng đại của đất nước, hoạt động giám sát tối cao đã góp phần quan trọng vào thành tựu chung của Quốc hội, đưa Quốc hội hoạt động ngày càng thực chất, xứng đáng với vị trí và vai trò là cơ quan quyền lực nhà nước cao nhất, cơ quan đại biểu cao nhất của Nhân dân. Việc thực hiện quyền giám sát tối cao của Quốc hội nhằm đảm bảo cho những quy định của Hiến pháp và pháp luật được thi hành triệt để, nghiêm chỉnh và thống nhất.
Là người nhiều năm gắn bó với hoạt động của Quốc hội, GS.TS Trần Ngọc Đường nhìn nhận, hoạt động giám sát tối cao của Quốc hội từ chỗ chỉ dựa trên tinh thần và nội dung của Hiến pháp và Luật Tổ chức Quốc hội với những quy định chung, chưa cụ thể, đến chỗ hoạt động giám sát được căn cứ vào 1 đạo luật với những quy định chi tiết, chặt chẽ từ việc xây dựng chương trình, kế hoạch giám sát 6 tháng, hàng năm đến các quy định về chủ thể, đối tượng, nội dung, hình thức và cách thức giám sát... Nhờ đó, hoạt động giám sát được tiến hành thường xuyên, có nền nếp, có trọng tâm trọng điểm, phản ánh được những vấn đề nóng bỏng, bức xúc, đang được Nhân dân quan tâm. Thông qua việc thực hiện các hoạt động giám sát đó, nhiều tiêu cực tham nhũng, lãng phí được phát hiện, đã rung lên những hồi chuông cảnh báo xác thực nhằm kịp thời bổ sung, hoàn thiện chính sách pháp luật trong tổ chức thực hiện.
Tổng hợp ý kiến cử tri trong cả nước đánh giá sau mỗi kỳ họp Quốc hội thời gian gần đây cho thấy, rất nhiều ý kiến cùng cho rằng hoạt động giám sát tối cao của Quốc hội được tiến hành trong không khí ngày càng dân chủ, cởi mở và trách nhiệm. Trong hoạt động giám sát của Quốc hội, chất vấn là một nội dung được cử tri cả nước quan tâm, đón chờ nhất. Chất vấn là hoạt động giám sát tối cao, công khai luôn dành được sự quan tâm đặc biệt của cử tri và toàn xã hội. Tại Kỳ họp thứ 10, Quốc hội khóa XIII, hoạt động chất vấn có bước đổi mới về cách làm, có tính xâu chuỗi, kế tục, tổng kết các phiên chất vấn. Theo đánh giá của nhiều Đại biểu Quốc hội cũng như ý kiến cử tri, chất vấn và trả lời chất vấn tại Kỳ họp thứ 10 đã để lại dấu ấn sâu đậm nhất, đáng nhớ nhất với một cách thức tiến hành hoàn toàn mới, không chốt danh sách các thành viên Chính phủ và không theo nhóm vấn đề.
Đặc biệt, đây là lần đầu tiên trong lịch sử hoạt động của cơ quan lập pháp, Chủ tịch Quốc hội, Thủ tướng Chính phủ, các Phó Thủ tướng Chính phủ và 16 bộ trưởng, trưởng ngành, Chánh án Tòa án Nhân dân tối cao, Viện trưởng Viện kiểm sát Nhân dân tối cao đều cùng tham gia trả lời chất vấn của các vị Đại biểu Quốc hội. Đánh giá về đổi mới này, Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Sinh Hùng cho rang, đây là dịp để kiểm điểm, đánh giá hiệu quả hoạt động giám sát, chất vấn của nhiệm kỳ XIII, rút ra những bài học cần thiết để tiếp tục hoàn thiện chức năng quan trọng này của Quốc hội.
Khẳng định cần thiết phải đổi mới hoạt động giám sát trên nhiều phương diện, trước hết là xác định chính xác về pháp luật và về thực tiễn, mục đích, phạm vi đối tượng, nội dung, công cụ, phương pháp giám sát, Phó Chủ nhiệm Ủy ban về các vấn đề xã hội của Quốc hội Bùi Sỹ Lợi cho rằng, hoạt động giám sát của Quốc hội phải nhằm phục vụ cho công việc hoạch định chính sách. Do đó, cần phải đổi mới hình thức, phương pháp và cách thức tổ chức giám sát của Quốc hội phù hợp với vị trí pháp lý và điều kiện hoạt động của Quốc hội. Đổi mới hoạt động của các cơ quan Quốc hội phải đạt đến tầm vóc cơ quan quyền lực nhà nước cao nhất của nước Cộng hòa Xã hội chủ nghĩa Việt Nam.
* Quyết định những công việc hệ trọng của đất nước
Thực hiện thẩm quyền quyết định những vấn đề quan trọng của đất nước, kế hoạch phát triển kinh tế- xã hội hàng năm và 5 năm, Quốc hội đã dành thời gian thích đáng cho việc xem xét và đánh giá khách quan, toàn diện những mặt tích cực và những hạn chế, yếu kém trong việc thực hiện mục tiêu, từng chỉ tiêu, nhiệm vụ, chỉ ra các nguyên nhân chủ quan và khách quan, nhất là phân tích kết quả điều hành của Chính phủ, các ngành, các cấp, để từ đó đề ra mục tiêu, nhiệm vụ, giải pháp chủ yếu về chính sách và cách thức điều hành để đạt được mục tiêu đã đặt ra.
Vai trò của Quốc hội trong việc quyết định những vấn đề quan trọng của đất nước ngày càng được nâng cao và đi vào thực chất, cần phải kể đến vai trò quyết định ngân sách nhà nước và phân bổ ngân sách của Quốc hội. Trong những năm gần đây, dự toán ngân sách nhà nước và phương án phân bổ ngân sách trung ương sau khi được Quốc hội xem xét, thảo luận, đều được điều chỉnh cho sát với thực tế; do đó vừa bảo đảm minh bạch, chủ động hơn trong cân đối, vừa có nguồn tăng chi cho một số nhiệm vụ và các địa phương.
Qua các kỳ họp Quốc hội gần đây, các Đại biểu Quốc hội đã quan tâm đến các con số để có sự xem xét, cân nhắc, điều chỉnh hợp lý so với trước. Những quyết định về tài chính, ngân sách quốc gia những năm gần đây được Quốc hội thảo luận và quyết định công khai, có sự tư vấn, hỗ trợ chuyên môn về tài chính của các nhà nghiên cứu hoạch định chính sách...
Một trong những nhiệm vụ khác thuộc thẩm quyền và thể hiện vai trò ngày càng cao của Quốc hội đã được ghi trong Hiến pháp và các luật có liên quan, đó là việc Quốc hội quyết định chủ trương đầu tư các công trình quan trọng quốc gia. Đối với những quyết định này, các Đại biểu Quốc hội xem xét rất cẩn trọng với nhiều tranh luận, phản biện trước khi biểu quyết thông qua, nên cơ bản đều phù hợp với lòng dân, được Nhân dân đồng tình ủng hộ.
Những kết quả hoạt động của Quốc hội các khóa đã đạt được thông qua việc quyết định các vấn đề quan trọng của đất nước trong lĩnh vực kinh tế - xã hội và tài chính - ngân sách đã minh chứng quan điểm đúng đắn của Ðảng ta và tư tưởng của Chủ tịch Hồ Chí Minh không ngừng nâng cao vai trò của cơ quan dân cử, đặc biệt là vai trò của Quốc hội - cơ quan đại biểu cao nhất của Nhân dân, cơ quan quyền lực nhà nước cao nhất của nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa trước đây và ngày nay là nước Cộng hòa Xã hội chủ nghĩa Việt Nam.
Tiếp tục những thành tựu to lớn qua 70 năm hình thành và phát triển, dưới sự lãnh đạo của Ðảng Cộng sản Việt Nam, với sự phối hợp chặt chẽ của các cơ quan hành pháp và tư pháp, sự tham gia tích cực của Mặt trận Tổ quốc Việt Nam và các tổ chức thành viên của Mặt trận, Quốc hội nước ta tiếp tục đổi mới về tổ chức và hoạt động, thực hiện đúng và đầy đủ nhiệm vụ, quyền hạn do Hiến pháp quy định trên mọi phương diện, xứng đáng với sự tín nhiệm của cử tri và Nhân dân cả nước.
QUỲNH HOA (TTXVN)
