* CÔNG – KHOA

Bài 1: Diện tích canh tác đang teo tóp, sản xuất nhỏ lẻ

ĐBSCL đang đóng góp trên 50% tổng sản lượng lúa hàng hóa và gần 100% lượng gạo xuất khẩu của cả nước. Sản lượng lúa hàng hóa tại vùng luôn tăng lũy tiến, song, đời sống người trồng lúa vẫn bấp bênh, đầu ra hạt lúa chưa bền vững, khiến nông dân chưa an tâm bám đất. Trong khi, chi phí sản xuất ngày một tăng, thiên tai, dịch bệnh; diện tích đất canh tác lúa của một số địa phương đang giảm do quá trình đô thị hóa, công nghiệp hóa… đang là những thách thức lớn để giữ đất lúa.

Sản lượng tăng, nhưng chưa bền vững

Năm 1976 sản lượng lúa hàng hóa vùng ĐBSCL chỉ khoảng 4,2 triệu tấn, đến năm 2012 đạt trên 24 triệu tấn/năm. ĐBSCL đã góp phần đưa nước ta từ nước nhập khẩu gạo vươn lên trở thành nước xuất khẩu gạo trong tốp đầu thế giới trong suốt 24 năm qua, dù diện tích đất trồng lúa của vùng giảm đáng kể. Tiến sĩ Lê Văn Bảnh, Viện trưởng Viện Lúa ĐBSCL cho biết, hơn 10 năm qua, diện tích đất lúa vùng ĐBSCL giảm do quá trình đô thị hóa, xây dựng các khu công nghiệp, phát triển các tuyến đường giao thông… Toàn vùng chỉ còn hơn 1,8 triệu ha đất lúa, nhưng sản lượng lúa năm sau vẫn tăng hơn năm trước, nhờ giống lúa có năng suất tốt hơn, kỹ thuật canh tác lúa của nông dân được nâng cao. Cũng có nhiều năm giá lúa chấp nhận được, nông dân sản xuất có lời, tuy nhiên, gần đây giá lúa giảm rất mạnh, vật tư tăng mạnh, nông dân càng sản xuất nhiều lúa, càng lỗ vốn. Để ổn định đời sống cho người trồng lúa, cần sự vào cuộc của nhiều cơ quan chức năng, trường và viện nghiên cứu…

Thu hoạch lúa bằng máy gặt đập liên hợp tại phường Tân Hưng, quận Thốt Nốt, TP Cần Thơ. Ảnh: VĂN CÔNG

Hiện nay, nhiều địa phương trong vùng ĐBSCL đã sản xuất được 3 vụ lúa/năm, vụ đông xuân khoảng 1,55 triệu ha, hè thu hơn 1,62 triệu ha, thu đông 650.000-700.000 ha và lúa mùa 370.000-380.000 ha. Trong 3 năm gần đây, tiêu thụ lúa gạo tại ĐBSCL rất bấp bênh: lúa rớt giá và mức lãi của nông dân không cao. Đây là một trong những nguyên nhân khiến đời sống người trồng lúa gặp nhiều khó khăn. Ông Võ Bá Lợi, ở xã Tân Phú, huyện Tam Bình, tỉnh Vĩnh Long, cho biết: “Ở vùng này, hệ thống thủy lợi đảm bảo sản xuất lúa 3 vụ trong năm, nông dân mạnh dạn áp dụng kỹ thuật sản xuất mới, năng suất lúa đông xuân từ 7 tấn/ha trở lên. Tuy nhiên, giá lúa những vụ gần đây quá thấp, như vụ hè thu 2013 giá lúa rớt dưới 4.000 đồng/kg (lúa tươi). Trong khi đó, giá cả vật tư nông nghiệp và các chi phí khác đều tăng cao, nông dân làm lúa lời rất thấp. Nhà nước cần có giải pháp hỗ trợ nông dân, chứ giá lúa ở mức này khó mà đảm bảo nông dân sống được với cây lúa”. Ông Lê Hữu Hậu, ở phường Tân Hưng, quận Thốt Nốt, TP Cần Thơ, cho biết gia đình ông có 30 công lúa, sản xuất 3 vụ/năm. “Nông dân cực khổ làm ra hạt lúa, nhưng không định được giá bán. Cứ thu hoạch rộ là giá lúa giảm, còn bước vào đầu vụ sản xuất thì giá, phân bón, thuốc bảo vệ thực vật và nhiều loại chi phí sản xuất đầu vào tăng mạnh. Chưa kể, sản xuất lúa ngày càng rủi ro do thiên tai, sâu bệnh…” – ông Hậu nói.

Thời gian qua, nhằm bảo đảm thu nhập cho người trồng lúa, Chính phủ đã chỉ đạo thực hiện nhiều giải pháp nhằm đảm bảo cho nông dân trồng lúa có lợi nhuận từ 30% trở lên. Theo nhiều nông dân, trồng lúa mà đạt được mức lợi nhuận như vậy trên giá thành sản xuất trở lên là hấp dẫn. Nhưng thực tế, nông dân khó đạt, nhất là các vụ sản xuất gần đây, giá lúa ở mức thấp. Có hộ sản xuất đạt mức lợi nhuận từ 30% trở lên, nhưng vẫn không khá nổi, do diện tích canh tác lúa trên nông hộ thấp. Rất ít hộ trồng lúa ở ĐBSCL có diện tích canh tác lúa từ vài héc-ta trở lên, đa phần chỉ có vài công đến dưới 1ha. Giám đốc Sở NN&PTNT tỉnh Vĩnh Long Phan Nhựt Ái phân tích: “Diện tích canh tác quá nhỏ nông dân trồng lúa khó làm giàu. Nếu một hộ gia đình có 4 nhân khẩu mà chỉ có 5 công ruộng thì dù có làm tới 3 vụ lúa/năm cũng khó đạt được lợi nhuận bình quân 500.000 đồng/người/tháng”. Theo tính toán của Tiến sĩ Lê Văn Bảnh, Viện trưởng Viện Lúa ĐBSCL, với diện tích canh tác khoảng 3ha/hộ (4-5 nhân khẩu), may ra nông dân mới có thu nhập từ 1,5-2 triệu đồng/người/tháng trở lên... Thu nhập của người trồng lúa bấp bênh, sản xuất gặp rất nhiều rủi ro, biến đổi khí hậu, chính sách nhập khẩu gạo một số quốc gia thay đổi về điều kiện nhập… là những thách thức ngành nông nghiệp đang phải đối mặt.

Thách thức từ thực tiễn sản xuất

Nông dân trồng lúa chịu nhiều thiệt thòi, nhưng mức đầu tư cho cây lúa chưa tương xứng, nhiều năm qua các tỉnh, thành ĐBSCL đầu tư cho nông nghiệp chưa đến 10% trong tổng vốn đầu tư xã hội hằng năm. Tỷ lệ cơ giới hóa trong sản xuất lúa ở nhiều khâu chưa đồng bộ làm giảm chất lượng hạt gạo, nông dân chưa cải thiện được thu nhập, sản xuất lúa chưa thật sự bền vững… Theo ngành nông nghiệp các địa phương ở ĐBSCL, tỷ lệ cơ giới hóa ở khâu làm đất và xay xát lúa đạt 100%; khâu sạ lúa khoảng 20%, phun xịt thuốc bảo vệ thực vật thì bán thủ công, bón phân bằng tay... ĐBSCL đang sử dụng hơn 10.000 máy gặt đập liên hợp để thu hoạch lúa, đáp ứng 50-60% diện tích gieo sạ trong vùng; khâu sấy lúa, hiện toàn vùng có khoảng 9.000 lò sấy, chỉ đáp ứng được 33-40% nhu cầu sấy lúa của nông dân vụ hè thu, thu đông... Đó là chưa kể đến tình trạng diện tích đất lúa đang teo tóp dần do quá trình đô thị hóa, công nghiệp hóa. Đời sống của một bộ phận nông dân trồng lúa bị thu hồi đất gặp rất nhiều khó khăn trong quá trình chuyển đổi nghề, diện tích đất còn lại ít, trồng lúa không đảm bảo thu nhập, chuyển sang cây trồng khác thì đầu ra sản phẩm bấp bênh…

Trong hơn 30 năm qua, theo kết quả khảo sát của Nhóm nghiên cứu thuộc Ngân hàng Thế giới, đất canh tác ở ĐBSCL dành cho sản xuất lúa gạo đã giảm khoảng 309.000 ha (tương đương 14%), từ ở mức 2,238 triệu ha vào năm 1980 đã giảm còn 1,929 triệu ha vào năm 2010 và hiện còn khoảng 1,85 triệu ha để nhường chỗ cho khu đô thị, khu công nghiệp, khu dân cư… Các tỉnh Long An, Vĩnh Long, Hậu Giang, TP Cần Thơ, Tiền Giang… đã quy hoạch nhiều khu, cụm công nghiệp-tiểu thủ công nghiệp, đa phần diện tích này lấy từ đất lúa. Riêng tại TP Cần Thơ, theo ngành nông nghiệp thành phố, 10 năm qua đã mất khoảng 5.000 ha đất lúa do quá trình công nghiệp hóa, đô thị hóa... Ngoài ra, biến đổi khí hậu cũng ngày càng ảnh hưởng lớn đến sản xuất lúa gạo vùng ĐBSCL. Trong 30 năm qua, nhiệt độ trong khu vực đã tăng khoảng 0,50C, dự báo tới đây số ngày có nhiệt độ cao hơn 350C sẽ lên hơn 240 ngày/năm gây ảnh hưởng xấu đến sức khỏe cộng đồng và cây trồng, vật nuôi. Những năm gần đây, ngành nông nghiệp các địa phương như: Bến Tre, Sóc Trăng, Hậu Giang, Kiên Giang và cả một phần của TP Cần Thơ, có những vùng đất nằm sâu trong đất liền… đã phải triển khai các giải pháp chống chọi với tình trạng khô hạn, mặn xâm nhập vào mùa khô, nhưng phần lớn các giải pháp các địa phương đưa ra chỉ là tình thế, về lâu dài cần chiến lược ứng phó hẳn hòi, điều này đòi hỏi nguồn lực (nhân lực và tài chính) lớn, các địa phương cần sự hỗ trợ từ Trung ương. Theo kịch bản 2011 về biến đổi khí hậu, nước biển dâng của Bộ Tài Nguyên và Môi trường công bố, nếu mực nước biển dâng 1m, sẽ có khoảng 39% diện tích ĐBSCL có nguy cơ bị ngập và gần 35% dân số trong vùng bị ảnh hưởng…

Cùng với cả nước giữ 3,812 triệu ha quỹ đất trồng lúa sẽ là thách thức lớn đặt ra cho các ngành chức năng và địa phương ĐBSCL. Bởi thực tiễn sản xuất đang đối mặt với nhiều thách thức, đời sống của người trồng lúa chưa đảm bảo, nhiều hộ dân đã bỏ đất lúa đi tìm sinh kế khác. Làm gì để người dân bám đất, trong khi tốc độ đô thị hóa, công nghiệp hóa đang diễn ra nhanh chóng ở các địa phương là bài toán khó trong giai đoạn hiện nay.

Bài 2: Giải quyết bất cập