Các đô thị lớn ở nước ta đang đối mặt với nhiều áp lực về dân số, các vấn đề về giao thông, môi trường và quản trị. Việc xây dựng, phát triển đô thị theo hướng hiện đại, thông minh và bền vững đang là yêu cầu cấp thiết nhằm nâng cao hiệu lực, hiệu quả quản lý nhà nước, khắc phục bất cập, mang đến nhiều tiện ích cho người dân.

Yêu cầu cấp thiết

Phát triển đô thị được xác định là một trong những trọng tâm chiến lược phát triển đất nước, với mục tiêu xây dựng các đô thị an toàn, đáng sống, thông minh và bền vững. Qua đó, tạo đòn bẩy nâng cao hiệu quả, hiệu lực quản lý nhà nước, cải thiện chất lượng cuộc sống của người dân, phát triển kinh tế - xã hội số, thúc đẩy phát triển bứt phá cho các thành phố, địa phương. Nghị quyết số 57-NQ/TW ngày 22-12-2024 của Bộ Chính trị về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia đã xác định mục tiêu đến năm 2030 hoàn thành xây dựng đô thị thông minh đối với các thành phố trực thuộc Trung ương và một số tỉnh, thành phố có đủ điều kiện.

Trong bối cảnh thế giới đang diễn ra cuộc Cách mạng công nghiệp lần thứ tư (công nghiệp 4.0), để tránh bị tụt hậu trong môi trường cạnh tranh toàn cầu, đòi hỏi nước ta phải đẩy mạnh quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước và phát triển đô thị thông minh... Theo ông Phạm Đại Dương, Ủy viên Ban Chấp hành Trung ương Đảng, Phó Trưởng Ban Chính sách, chiến lược Trung ương, thế giới đang chứng kiến một giai đoạn chuyển đổi mang tính bước ngoặt. Chuyển đổi số và chuyển đổi xanh trở thành động lực trọng yếu định hình lại tăng trưởng kinh tế và trật tự phát triển toàn cầu. Hai xu thế này không tồn tại độc lập mà gắn kết chặt chẽ, đan xen, cộng hưởng với nhau, sự song hành này đã và đang tái định nghĩa các tiêu chuẩn về một đô thị hiện đại, thông minh, đáng sống trên thế giới, đồng thời tác động sâu sắc đến phương thức quản trị quốc gia và năng lực cạnh tranh quốc tế trong việc thu hút nhân tài và các dòng vốn chất lượng cao…

Để tạo hành lang pháp lý cho phát triển đô thị thông minh, Chính phủ đã ban hành Nghị định số 269/2025/NĐ-CP ngày 14-10-2025 về phát triển đô thị thông minh. Nghị định này đã đưa ra các quy định khá toàn diện, bao gồm các quy định chung, định hướng, đề án, kế hoạch phát triển đô thị thông minh và quy hoạch đô thị thông minh. Quy định về tiêu chuẩn, quy chuẩn, khả năng tương tác và an toàn, an ninh thông tin đô thị thông minh. Quy định về phát triển hạ tầng số, hạ tầng kỹ thuật đô thị thông minh, phát triển hạ tầng đổi mới sáng tạo và thử nghiệm có kiểm soát, phát triển tòa nhà, khu đô thị và dịch vụ, tiện ích thông minh. Quản trị, điều hành đô thị thông minh, nguồn lực và đầu tư phát triển đô thị thông minh, tổ chức thực hiện. Theo Bộ Xây dựng, Nghị định số 269/2025/NĐ-CP là khung pháp lý tổng thể, thống nhất về định hướng, nguyên tắc, nội dung, lộ trình, trách nhiệm và cơ chế triển khai đô thị thông minh tại Việt Nam.

Phát triển hệ thống xe điện hiện đại là giải pháp hiệu quả góp phần giải quyết tình trạng kẹt xe ở đô thị. Trong ảnh: Hành khách trên xe tuyến đường sắt đô thị ở TP Hồ Chí Minh (tuyến Metro số 1).

Hiện thực hóa mục tiêu xây dựng đô thị thông minh

Dù đã có các định hướng và hướng dẫn từ Trung ương, nhưng hiện các địa phương vẫn còn gặp khó trong việc định hình mô hình đô thị thông minh và huy động các nguồn lực để hiện thực hóa mục tiêu xây dựng đô thị thông minh, bền vững. Từ thực tế đó, các bộ, ngành và cơ quan chức năng ở Trung ương, nhất là Bộ Khoa học và Công nghệ (KH&CN) cùng Bộ Xây dựng đã và đang tích cực đẩy mạnh truyền thông, tập huấn và hướng dẫn cho địa phương. Tổ chức các hội nghị, hội thảo nhằm kết nối các viện, trường, tổ chức KH&CN, doanh nghiệp, chuyên gia trong và ngoài nước để chia sẻ mô hình, kinh nghiệm và giải pháp hiệu quả trong xây dựng đô thị thông minh. Qua đó, giúp các địa phương định hình được mô hình và có định hướng tiếp cận phù hợp để đạt thành công trong xây đô thị thông minh, bền vững.

Ông Vũ Hải Quân, Thứ trưởng Thường trực Bộ KH&CN, nhấn mạnh: “Thực tiễn phát triển đô thị tại nhiều quốc gia trên thế giới cho thấy đô thị thông minh không chỉ là áp dụng công nghệ, mà còn là đổi mới phương thức quản trị đô thị dựa trên dữ liệu KH&CN để nâng cao cuộc sống của người dân, nâng cao hiệu quả vận hành đô thị. Các đô thị thành công đều tiếp cận theo hướng quy hoạch đi trước một bước, dữ liệu là nền tảng, công nghệ là công cụ, đổi mới sáng tạo là động lực, người dân là trung tâm. Nếu thiếu cách tiếp cận tổng thể và thống nhất trong phát triển đô thị thông minh, rất dễ rơi vào trạng thái đầu tư manh mún, thiếu liên thông và khó bền vững”.  

Theo ông Vũ Hải Quân, chúng ta không thể xây dựng một đô thị thông minh, bền vững và an toàn nếu toàn bộ “bộ não” điều hành, tức toàn bộ dữ liệu nằm trên nền tảng của nước ngoài. Cần đặt hàng các doanh nghiệp số, tổ chức KH&CN, trường đại học tập trung nghiên cứu để làm chủ các công nghệ lõi, công nghệ chiến lược như trí tuệ nhân tạo (AI), dữ liệu lớn, internet vạn vật, công nghệ bảo mật… Bộ KH&CN sẽ ưu tiên nguồn lực từ các chương trình KH&CN cấp quốc gia để hỗ trợ, đồng thời phối hợp với Bộ Xây dựng và các bộ, ngành liên quan xây dựng hệ thống quy chuẩn kỹ thuật quốc gia, tiêu chuẩn về đô thị thông minh.

Các địa phương cũng cần mạnh dạn đặt hàng, đặt “đầu bài” cho các nhà khoa học, viện, trường và doanh nghiệp để giải quyết bài toán về công nghệ và vấn đề liên quan đến phát triển đô thị thông minh. Công nghệ phải “vị nhân sinh”, lấy người dân làm trung tâm. Một ứng dụng thông minh phải giúp người dân giảm bớt thời gian chờ đợi tại cơ quan hành chính hay giúp cảnh báo sớm một điểm ngập lụt, do đó các giải pháp công nghệ đưa vào đô thị thông minh cần được đánh giá dựa trên chỉ số hài lòng và tiện ích thực tiễn mang lại cho người dân.

Bài, ảnh: KHÁNH TRUNG