Phơi sấy lúa là khâu yếu nhất trong chuỗi sản xuất lúa gạo ở ĐBSCL. Thời gian qua, dù được khuyến khích phát triển nhưng tỷ lệ sấy lúa trong vùng vẫn còn thấp. Vừa qua, Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn (NN&PTNT) đã chủ trì phối hợp với Viện Lúa ĐBSCL và UBND TP Cần Thơ tổ chức hội nghị “Đề xuất các giải pháp cho sấy lúa vụ hè thu ở ĐBSCL”. Nhiều giải pháp nhằm tăng sản lượng lúa sấy sau thu hoạch, nhất là vụ hè thu đã được đề xuất tại hội nghị này…

Tỷ lệ sấy lúa còn thấp

Sấy lúa dịch vụ tại một lò sấy ở xã Định Môn, huyện Thới Lai, TP Cần Thơ.

Theo số liệu thống kê của nhiều viện, trường, tỷ lệ sấy lúa ở ĐBSCL còn khá thấp, mới chỉ đạt khoảng 34-40% tổng sản lượng lúa. Trong khi đó, số lượng và năng lực các lò sấy hiện nay mới đáp ứng được khoảng 50% nhu cầu làm khô lúa vụ hè thu. Theo Viện Lúa ĐBSCL, vụ hè thu là thời điểm lúa thu hoạch có độ ẩm khá cao, từ 25-28%. Vụ này, lúa thường bị ướt do trời mưa nên cần được làm khô ngay nhằm đảm bảo chất lượng, hạn chế hư hao. Sấy được xem là giải pháp làm khô lúa hiệu quả nhất. Tuy nhiên, hiện tỷ lệ sấy lúa trong vụ này còn khá thấp khiến tỷ lệ lúa gạo bị hao hụt, thất thoát nhiều. Hiện tỷ lệ sấy lúa tại nhiều địa phương ở ĐBSCL chỉ mới đạt 3-5% trên tổng sản lượng lúa, trong khi các địa phương có tỷ lệ sấy cao cũng chỉ đạt khoảng 40-70%. Tiến sĩ Lê Văn Bảnh, Viện trưởng Viện Lúa ĐBSCL, cho rằng: “Thời gian qua, việc phát triển sấy lúa trong vùng tăng chậm. Năm 2005, toàn vùng có 6.567 lò sấy, tỷ lệ sấy lúa đạt khoảng 30-33%. Năm 2011, số lượng lò sấy tăng lên 9.608 lò nhưng tỷ lệ sấy lúa chỉ đạt khoảng 32-34% do sản lượng lúa chung của vùng tăng so với trước. Đặc biệt, trên 60% lượng lúa trong vụ hè thu được thực hiện bằng phương pháp phơi tự nhiên. Đây là một yếu kém cần sớm khắc phục”.

Theo Tiến sĩ Phạm Văn Tấn, Phó Giám đốc Phân Viện Cơ điện nông nghiệp và Công nghệ sau thu hoạch (Bộ NN&PTNT), sản xuất lúa gạo ở ĐBSCL những năm gần đây có bước phát triển mạnh, sản lượng hằng năm đạt khoảng 21 triệu tấn, đóng góp 90-95% lượng gạo xuất khẩu của cả nước. Tuy nhiên, tổn thất sau thu hoạch còn cao, với khoảng 13,7%; trong đó, khâu phơi sấy tổn thất chiếm khoảng 4,2%. Theo tính toán sơ bộ, hằng năm, lượng lúa gạo bị tổn thất ước trên 650 triệu USD, trong đó khâu phơi sấy chiếm tối thiểu là 33% của tổng mất mát. ĐBSCL có 3 vụ lúa trong năm, thì tổn thất ở khâu phơi sấy của vụ hè thu là cao nhất.

Giải pháp nào?

Thời gian qua, sấy lúa ở ĐBSCL được hình thành theo 4 nhóm: sấy lúa ở nông hộ, sấy lúa dịch vụ (cá nhân, thương lái... đầu tư lò sấy làm dịch vụ), sấy lúa ở vùng sản xuất tập thể (nông trường, hợp tác xã, tổ hợp tác, cánh đồng mẫu lớn...) và sấy lúa ở doanh nghiệp kinh doanh xuất khẩu gạo. Theo phân tích của các nhà quản lý và nhà khoa học, hiện phần lớn nông dân có diện tích canh tác lúa khá nhỏ nên ít muốn đầu tư lò sấy. Muốn đầu tư lò sấy cần nguồn vốn tương đối lớn nhưng khả năng thu hồi vốn là khá chậm so với đầu tư các loại máy nông nghiệp khác do thời gian sử dụng trong năm không nhiều. Ngoài ra, với xu hướng phát triển, thu hoạch lúa bằng máy gặt đập liên hợp, bán lúa tươi tại ruộng tiện lợi nên nhiều nông dân cũng không muốn đầu tư lò sấy. Sấy lúa dịch vụ hiện vẫn còn kém sức hấp dẫn đối với nông dân. Bởi nông dân ngán ngại chở lúa đi xa, vừa tốn tiền thuê sấy lúa, vừa tốn nhiều chi phí cho khâu vận chuyển, bốc vác lúa. Nhiều lúc cần sấy lúa ngay để lúa không bị hư nhưng nông dân phải chờ, đôi khi phải mất vài ba ngày. Do chưa có đầu ra ổn định, năng lực có hạn, chủ yếu mua gạo để tiêu thụ ngay nên doanh nghiệp ngại mua lúa tươi để sấy và dự trữ nên nhiều doanh nghiệp không muốn đầu tư lò sấy...

Để tăng lượng lúa sấy sau khi thu hoạch, nhất là vụ hè thu ở ĐBSCL, nhiều ý kiến cho rằng phải phát huy tốt hệ thống các lò sấy hiện có, đồng thời củng cố lại các sân phơi, lều sấy lúa cho nông hộ nhỏ phục vụ nhu cầu trước mắt. Về lâu về dài, Nhà nước cần có các cơ chế và chính sách nhằm đẩy mạnh phát triển các lò sấy có quy mô lớn phục vụ sấy lúa chung cho nhiều nông hộ tại các vùng sản xuất lúa và thực hiện tốt hơn việc sấy lúa tại doanh nghiệp kinh doanh xuất khẩu gạo. Trong đó, cần ưu đãi hơn về vốn vay và có các chính sách hỗ trợ cho tư nhân, doanh nghiệp đầu tư phát triển lò sấy lúa. Công tác thông tin tuyên truyền cần được đẩy mạnh hơn nữa để các nhà đầu tư thấy lợi khi tham gia đầu tư lò sấy và người dân cũng thấy rõ hơn lợi ích của việc sấy lúa, thực hiện sấy lúa cho cả vụ đông xuân và thu đông. Các doanh nghiệp xuất khẩu gạo cần có vai trò tích cực hơn nữa trong việc giúp nâng cao chất lượng giá trị lúa gạo Việt Nam thông qua việc đầu tư xây dựng các lò sấy, nhà máy xay xát, kho dự trữ lúa gạo, gắn kết hơn với nông dân trong xây dựng các vùng lúa gạo chất lượng cao.

Theo Thứ trưởng Bộ NN&PTNT Bùi Bá Bổng, các địa phương vùng ĐBSCL cần tập trung khuyến khích phát triển các lò sấy có quy mô lớn ở doanh nghiệp xuất khẩu gạo, tổ chức cá nhân làm dịch vụ sấy và các mô hình liên kết sản xuất tập thể. Thời gian qua, tỉnh An Giang có cách làm khá hay trong việc ưu đãi vốn, khuyến khích đầu tư làm lò sấy là cho vay vốn 3 năm không tính lãi. Hiện tỷ lệ sấy lúa trong vụ hè thu của An Giang đã đạt 70%. Các địa phương cần học cách làm này của An Giang. Tới đây, Nhà nước cũng sẽ có các giải pháp nhằm hướng tới 100% doanh nghiệp xuất khẩu gạo phải có lò sấy, nhà máy xay xát lúa gạo...

Ông Nguyễn Thễ Hà, Chuyên viên tư vấn đầu tư, Công ty TNHH cơ khí công nông nghiệp Bùi Văn Ngọ, cho rằng: “Giải quyết việc sấy khoảng 60% lúa còn lại của vụ hè thu tại ĐBSCL là không quá khó khi doanh nghiệp tham gia tích cực. Hiện nay, nhu cầu tiêu thụ gạo nội địa và xuất khẩu ngày càng đòi hỏi cao về chất lượng, sản xuất lúa gạo của nước ta phải đi theo hướng chất lượng cao mới có thể phát triển. Trong xu thế này, doanh nghiệp chưa quan tâm xây dựng vùng nguyên liệu, đầu tư lò sấy để nâng cao chất lượng, giảm tổn thất là không thể chấp nhận. Các ngành chức năng cần rà soát lại việc thực hiện xuất khẩu gạo theo Nghị định 109/2010/NĐ-CP của Chính phủ và các quy định khác của Nhà nước để có biện pháp thúc đẩy doanh nghiệp tham gia làm lò sấy lúa”. Tiến sĩ Phạm Văn Tấn, Phó Giám đốc Phân Viện Cơ điện nông nghiệp và Công nghệ sau thu hoạch, chia sẻ: “Các tổ chức, cá nhân chỉ có thể mạnh dạn đầu tư lò sấy khi thấy có lãi. Vì thế, cần có giải pháp giúp cho các tổ chức, cá nhân biết cách thức xây dựng, thực hiện các mô hình sấy lúa hiệu quả. Trên thực tế, đầu tư 1 lò sấy có công suất lớn, khoảng 50 tấn/mẻ, chưa đầy 1 năm là có thể thu hồi vốn”.

Nhằm phát triển đầu tư sấy lúa theo đúng hướng, nhiều nhà khoa học khuyến cáo: Vùng ĐBSCL cần tập trung triển khai các mô hình sấy lúa dịch vụ, sấy lúa ở vùng sản xuất tập thể và doanh nghiệp. Khi các hộ dân liên kết xây dựng được các lò sấy chung gắn với hình thành các vùng sản xuất tập trung, các mô hình hợp tác xã, cánh đồng mẫu... chủ động được khâu phơi sấy lúa sẽ giúp nông dân “làm chủ được hạt lúa”, không phải bán lúa tươi ngay sau thu hoạch khi gặp phải lúc giá rẻ. Doanh nghiệp đầu tư cho công đoạn sấy lúa cũng sẽ mang lại nhiều lợi thế cho khâu tiêu thụ, chất lượng và giá trị lúa gạo theo đó sẽ được nâng cao thêm khi doanh nghiệp dự trữ lúa được lâu hơn so với gạo, có thể chủ động thời gian xay gạo, chọn khách hàng và thời giá hợp lý.

Bài, ảnh: KHÁNH TRUNG