Để ứng phó với BĐKH và các hiện tượng cực đoan hiện nay, Chính phủ, các bộ, ngành cũng như các địa phương trong cùng ĐBSCL đã có những chương trình, quy hoạch, hành động, như: Quy hoạch thủy lợi vùng ĐBSCL trong điều kiện BĐKH và nước biển dâng; Quy hoạch xây dựng vùng ĐBSCL đến năm 2020, tầm nhìn đến năm 2050; Quy hoạch thoát nước vùng kinh tế trọng điểm đến năm 2020; Quy hoạch cấp nước vùng ĐBSCL đến năm 2020; Chương trình củng cố, nâng cấp hệ thống đê biển từ Quảng Ngãi đến Kiên Giang... Các quy hoạch này đã và đang góp phần nâng cao năng lực ứng phó với BĐKH trong vùng. Trong liên kết phát triển đô thị, thời gian qua đã có 20 đô thị trong vùng tham gia hội viên thuộc cụm đô thị Tây Nam Bộ. Trong năm 2015, các hội viên tham gia tập trung thực hiện các hoạt động trọng tâm, như: thực hiện phong trào thi đua xây dựng đô thị xanh – sạch – đẹp gắn với tăng trưởng xanh; thảo luận các vấn đề liên quan phát triển đô thị, đầu tư hạ tầng...

Hạn chế tối đa thiệt hại do lũ gây ra, bảo đảm chỗ ở an toàn, ổn định cho các hộ dân trong vùng thường xuyên bị ngập lũ tại khu vực ĐBSCL, Bộ Xây dựng đã triển khai Chương trình xây dựng cụm, tuyến dân cư vượt lũ vùng ĐBSCL. Giai đoạn 1 của chương trình đã hoàn thành 734 cụm, tuyến và 70 bờ bao khu dân cư; xây dựng xong 101.009/112.286 căn nhà, bố trí cho 138.250/150.196 hộ dân vào ở. Giai đoạn 2 của Chương trình, các địa phương đã hoàn thành quy hoạch 172 dự án. Trong đó, có 123 cụm, tuyến và 49 bờ bao; đã hoàn thành tôn nền, đắp bờ bao 156/172 dự án; xây dựng xong 15.550/36.327 căn nhà, bố trí cho 25.283/57.252 hộ dân vào ở. Bằng các giải pháp, như: xây dựng thêm một số cụm, tuyến dân cư, bờ bao, bổ sung một số hạng mục hạ tầng thiết yếu (bãi rác, kè chống sạt lở) mang lại hiệu quả rõ rệt cho các hộ dân thuộc 7 tỉnh, thành: Đồng Tháp, An Giang, Kiên Giang, Tiền Giang, Vĩnh Long, Hậu Giang và Cần Thơ. Ngoài ra, Bộ Xây dựng phối hợp cùng nhà tài trợ Ngân hàng Thế giới (WB) và các địa phương liên quan thực hiện dự án Nâng cấp đô thị vùng ĐBSCL thực hiện thí điểm tại 6 đô thị, gồm: Cần Thơ, Cà Mau, Cao Lãnh, Mỹ Tho, Rạch Giá và Trà Vinh với tổng số vốn vay là 292 triệu USD đầu tư, nâng cấp hạ tầng kỹ thuật và xã hội nhằm từng bước nâng cao đời sống cho người dân đô thị cũng như tăng cường khả năng thích ứng BĐKH. Tuy nhiên, theo đánh giá của các chuyên gia, việc thực hiện các giải pháp trong vùng vẫn còn riêng rẽ và ẩn chứa nhiều thách thức. Điều này đòi hỏi cần phải có các giải pháp tổng hợp (kết hợp giữa giải pháp công trình và phi công trình, tận dụng các giá trị của tự nhiên), đa ngành, đa lĩnh vực và có sự tham gia của các bên liên quan từ cấp vùng đến chi tiết tại đô thị nơi bị ảnh hưởng trực tiếp.

Bà Trần Thị Lan Anh, Phó Cục trưởng Cục Phát triển đô thị Việt Nam, Bộ Xây dựng, cho rằng: Để phát triển hệ thống đô thị bền vững, thích ứng với BĐKH, nước biển dâng cần đặc biệt xem xét kỹ lưỡng yếu tố sông nước và kịch bản BĐKH, nước biển dâng của vùng ĐBSCL. Từ đó, xác định mô hình phát triển hệ thống đô thị toàn vùng và cho từng đô thị cụ thể. Trên cơ sở phân tích, nhận diện đặc trưng cơ bản điều kiện tự nhiên, văn hóa, lối sống và thực tế phát triển của vùng, các đô thị vùng ĐBSCL cần được phát triển theo mô hình Mạng lưới đô thị nước. Trong đó xác định, vùng trung tâm đô thị gồm TP Cần Thơ và các đô thị vệ tinh Cao Lãnh, Long Xuyên, Vĩnh Long và thị xã Sa Đéc; xây dựng TP Cần Thơ trở thành đô thị trung tâm vùng, TP Long Xuyên là đô thị trung tâm tiểu vùng Tứ giác Long Xuyên. Vùng đô thị Đông Bắc gồm TP Mỹ Tho là đô thị hạt nhân, kết nối với các đô thị Gò Công, Tân An, Trà Vinh, Bến Tre và Tân Thạch – đây là vùng kết nối giữa ĐBSCL và TP Hồ Chí Minh. Vùng đô thị Tây Nam gồm TP Cà Mau là đô thị hạt nhân kết nối với các đô thị Rạch Giá, Hà Tiên, Bạc Liêu, Sóc Trăng và Vị Thanh… Bà Trần Thị Lan Anh nhấn mạnh: Tăng cường khả năng chống chịu với BĐKH, quy hoạch xây dựng đô thị phải đi trước một bước. Vùng ĐBSCL phải chủ động hơn nữa trong việc kết hợp với quy hoạch thủy lợi/tưới tiêu. Phải xác định được các vùng chứa, thoát nước cho các mùa mưa lũ, triều cường... phù hợp với quy luật tự nhiên và có tính chủ động trong việc điều tiết, kiểm soát. Một trong những giải pháp căn cơ là tôn trọng quy luật chuyển động của nước trong vùng một cách chủ động, thân thiện nhất. Các giải pháp quy hoạch đô thị thích ứng với BĐKH phải tuân thủ nguyên tắc đảm bảo sự cân bằng hệ địa – kinh tế - sinh thái trong cấu trúc đô thị hướng tới phát triển bền vững...

Ông Michael DiGregorio, Trưởng đại diện Quỹ Châu Á tại Việt Nam giới thiệu bộ khung chỉ số chống chịu đô thị làm căn cứ để các đô thị vùng ĐBSCL tham khảo đánh giá khả năng chống chịu của địa phương. Bộ khung liên quan 4 lĩnh vực, gồm: sức khỏe và phúc lợi, kinh tế và xã hội, hạ tầng và môi trường, sự lãnh đạo và chính sách. Sức khỏe và phúc lợi chủ yếu là các nhu cầu cơ bản thực phẩm, nước và nơi trú thiên tai; các cơ hội sinh kế và cung cấp các dịch vụ sức khỏe trong điều kiện bình thường và khẩn cấp. Vấn đề kinh tế - xã hội tập trung vào công tác tổ chức của địa phương, như: thực thi pháp luật và an ninh công cộng; bản sắc cộng đồng và sự tương trợ lẫn nhau; không gian công cộng và bảo vệ di sản. Các cơ sở hạ tầng tự nhiên và nhân tạo cung cấp những dịch vụ thiết yếu, bảo vệ và kết nối các cư dân đô thị với nhau. Và sự lãnh đạo có hiệu quả, các bên liên quan được trao quyền và lập kế hoạch tích hợp chiến lược phát triển đô thị.

Cùng với những đề xuất phát triển đô thị cho vùng ĐBSCL và sự liên kết phát triển đô thị gắn với hệ thống để bảo vệ nguồn nước, bảo vệ tài nguyên thiên nhiên và môi trường sẽ giúp các đô thị vùng ĐBSCL nâng cao khả năng thích ứng với BĐKH, tiến đến biến thách thức của BĐKH, nước biển dâng thành cơ hội mới cho phát triển toàn vùng, từng tiểu vùng và từng đô thị.

Bài, ảnh: LẠC MẪN