Ngày 14-3-2013, Bộ Thương mại Hoa Kỳ (DOC) thông báo về quyết định cuối cùng đợt xem xét hành chính lần 8, giai đoạn từ 1-8-2010 đến 31-7-2011 thuế chống bán phá giá phi-lê cá tra đông lạnh nhập khẩu từ Việt Nam vào thị trường Hoa Kỳ. Quyết định này DOC đã thay đổi quốc gia để tính giá đầu vào của cá tra Việt Nam từ Bangladesh thành Indonesia và áp thuế chống bán phá giá trên 100% đối với cá tra phi- lê nhập khẩu từ Việt Nam. Theo đó, DOC sẽ áp thuế chống bán phá giá đối với các doanh nghiệp (DN) xuất khẩu cá tra phi-lê Việt Nam từ 0,19 đến 3,87 USD/kg, cao hơn mức thuế phán quyết năm ngoái từ 20-45 lần. Hiệp hội Chế biến và Xuất khẩu thủy sản Việt Nam (VASEP) cho biết đang yêu cầu DOC xem xét lại quyết định cuối cùng sao cho đúng và hợp lý; cần tính mức giá trị đầu vào đối với cá tra Việt Nam từ nước tham chiếu là Bangladesh như 8 năm qua, đây là quốc gia có điều kiện kinh tế tương đồng với Việt Nam. Trước thông tin mới mà DOC vừa công bố thì người nuôi cá tra và DN chế biến cá tra xuất khẩu đều lo ngại, bởi trong 3 năm qua, ngành cá tra Việt Nam đã trải qua nhiều thăng trầm, người nuôi cá và DN đang nỗ lực vượt khó trong sản xuất, thiếu vốn, thị trường bấp bênh là nỗi lo thường trực. Rào cản và thách thức cũ chưa vượt qua hết thì thách thức mới lại đến. Song, các chuyên gia cho rằng DN và người nuôi cá cần bình tĩnh, bởi đây chưa phải là quyết định cuối cùng.

Đóng gói cá tra phi-lê tại Công ty TNHH Công nghiệp thủy sản Miền Nam. Ảnh: MINH HUYỀN

Câu hỏi lớn cho ngành cá tra Việt Nam hiện nay là đầu tư thế nào cho hiệu quả, bảo toàn được vốn trước rào cản từ nước nhập khẩu, khó khăn nội tại trong nước. Bởi gỡ vốn cho sản xuất cá tra đã được Chính phủ chỉ đạo từ tháng 8-2012, nhưng đến nay vẫn chưa giải quyết triệt để. Theo kết quả khảo sát tại tỉnh An Giang, Đồng Tháp và TP Cần Thơ mà Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn (NN&PTNT) công bố vào đầu tháng 3-2013 về tình hình cho vay vốn đối với hộ chăn nuôi và thủy sản theo Công văn 1149/TTg-KTN (ngày 8-8-2012) của Thủ tướng Chính phủ thì một số hợp tác xã (HTX) và hộ nuôi cá tra cho biết vẫn khó "chạm" vốn ngân hàng với mức lãi suất dưới 11%/năm. Đại diện HTX thủy sản Châu Phú, xã Vĩnh Thạnh Trung, huyện Châu Phú, tỉnh An Giang cho biết năm 2012, người nuôi cá bị lỗ nặng do giá thành sản xuất cao hơn giá bán từ 2.000-3.000 đồng/kg, nhưng vẫn tiếp tục nuôi vì niềm tin vào việc giá cá tra sẽ lên và 100% xã viên đều vay vốn nuôi cá qua nhiều ngân hàng. Có 13 xã viên HTX thủy sản Châu Phú được vay vốn thời điểm sau 15-8-2012 (theo Công văn 1149) mức từ 300 triệu đồng đến 3 tỉ đồng, nhưng hầu hết là thực hiện đáo hạn và ngân hàng gia hạn nợ cũ, do không còn tài sản mới để thế chấp, hạn mức cho vay thấp và đất thế chấp là đất nông nghiệp (theo khung giá cũ năm 2009). Lẽ đó, số hộ nuôi cá thể đã giảm đáng kể so với năm 2011, như tỉnh An Giang giảm 2.046 hộ và tỉnh Đồng Tháp chỉ có 885/1.647 hộ được ngân hàng đầu tư vốn…

Còn khảo sát tại một số DN chế biến cá tra xuất khẩu thì phần lớn đều trong tình trạng thiếu vốn, không phàn nàn về lãi suất, nhưng kiến nghị ngân hàng giảm mức chiết khấu, bởi có DN trước đây vay 300 tỉ đồng, ngân hàng chiết khấu 0,4 triệu USD, còn hiện nay vẫn mức vay này nhưng chiết khấu tăng lên 2 triệu USD. Thủ tục cho vay phức tạp hơn và hạn mức cho vay thấp hơn. Đến cuối năm 2012, dư nợ cho vay nuôi trồng, chế biến cá tra xuất khẩu của các tổ chức tín dụng tại Đồng bằng sông Cửu Long (ĐBSCL) đạt 22.777,5 tỉ đồng, so với cuối năm 2011 doanh số cho vay tăng 16,5%, số dư tăng 25%. Tuy nhiên, người nuôi và DN vẫn khó tiếp cận vốn, thời gian vay chưa phù hợp với chu kỳ sản xuất (4 tháng/chu kỳ sản xuất 8-12 tháng)… Bộ NN&PTNT đã kiến nghị Bộ Tài nguyên và Môi trường sửa đổi, bổ sung Thông tư số 17/2009/TT-BTNMT quy định về giấy chứng nhận quyền sử dụng đất, quyền sở hữu nhà ở và tài sản khác gắn liền trên đất. Đề nghị xem xét xác định giá trị giữa đất trồng lúa và đất, mặt nước nuôi trồng thủy sản thành 2 đối tượng riêng biệt, trên cơ sở đầu tư để phục vụ nuôi trồng thủy sản. Ngân hàng Nhà nước xem xét điều chỉnh thời hạn cho vay nuôi cá tra theo chu kỳ 8-12 tháng, cơ cấu lại nợ, tăng hạn mức cho vay trên cơ sở xem xét sửa đổi bổ sung giá trị cá trong ao và hạ tầng ao nuôi để tính hạn mức cho vay.

Thách thức bên ngoài và rào cản bên trong đối với ngành cá tra hiện như cuộn chỉ rối. Để ngành cá tra Việt Nam phát triển bền vững cần sự hiệp lực từ nhiều phía để gỡ cuộn chỉ rối này.

Gia Bảo