Kinh tế số phát triển mở ra nhiều cơ hội việc làm, song cũng đặt ra những vấn đề mới về bảo đảm quyền lợi cho người lao động. Làm thế nào để chính sách bảo hiểm xã hội theo kịp sự thay đổi của thị trường lao động trên nền tảng số, vừa mở rộng an sinh, vừa phù hợp điều kiện thực tế, là vấn đề cần được cân nhắc kỹ lưỡng.

Người làm việc trên nền tảng số đã trở thành một bộ phận khá lớn của thị trường lao động. Trong ảnh: Lái xe công nghệ Green SM được tham gia bảo hiểm xã hội theo hợp đồng lao động. (Ảnh: HOÀI THU)

Mong muốn có điểm tựa an sinh

Chị Đỗ Thùy Dung (30 tuổi, Hà Nội) làm công việc livestream bán hàng tiếp thị liên kết trên một sàn thương mại điện tử. Thu nhập của chị dao động khoảng 10-20 triệu đồng/tháng, phụ thuộc vào số lượng đơn hàng và thời gian dành cho công việc. Dù mong muốn tham gia bảo hiểm xã hội tự nguyện để bảo đảm quyền lợi lâu dài, chị vẫn chưa thực hiện do mức đóng còn cao so với chi phí sinh hoạt, trong khi nguồn thu thiếu ổn định. Theo chị Dung, mức đóng cần linh hoạt theo thu nhập thực tế, có sự hỗ trợ một phần kinh phí của doanh nghiệp vận hành nền tảng. Thủ tục đăng ký và đóng bảo hiểm xã hội cũng cần đơn giản, thuận tiện hơn để người lao động tự do dễ tiếp cận.

Cùng mưu sinh bằng công việc trên nền tảng số, ông Ngô Vi Hưng, 62 tuổi, quê Nghệ An, hiện chạy xe máy công nghệ tại Hà Nội, có thu nhập trung bình khoảng 10 triệu đồng/ tháng. Ông Hưng cho biết, chế độ bảo hiểm ông hiện có chủ yếu là bảo hiểm thân thể tự nguyện, người lao động phải tự đóng và chỉ được chi trả khi xảy ra tai nạn, thương tật theo điều kiện bảo hiểm. Ông mong muốn doanh nghiệp có thêm chính sách hỗ trợ, bảo đảm quyền lợi lâu dài, phù hợp khả năng tài chính của người lao động.

Trong khi đó, anh Nguyễn Văn Bính, 37 tuổi, quê Phú Thọ, hiện lái xe ô-tô cho Green SM, đã được tham gia bảo hiểm xã hội theo hợp đồng lao động. Anh Bính cho biết, mức lương cứng khởi điểm là 5,3 triệu đồng, thu nhập thực tế phụ thuộc số ngày công, doanh số và việc hoàn thành chỉ tiêu. Bình quân mỗi tháng, anh có thể đạt khoảng 15 triệu đồng. Người lao động đóng khoảng 557.000 đồng tiền bảo hiểm xã hội mỗi tháng, doanh nghiệp đóng phần cao hơn. Theo anh Bính, tham gia bảo hiểm xã hội giúp bảo đảm quyền lợi hưu trí và bảo hiểm y tế về sau. Trước đây, khi chạy xe máy theo hình thức đối tác, anh không được tham gia bảo hiểm xã hội qua doanh nghiệp.

Ba trường hợp nêu trên cho thấy sự khác biệt về quyền lợi giữa người làm việc theo hợp đồng lao động và nhóm đối tác độc lập. Trong khi nhóm thứ nhất được doanh nghiệp thực hiện nghĩa vụ bảo hiểm theo quy định, nhóm thứ hai chủ yếu tự lo các khoản bảo hiểm và phải cân đối với thu nhập hằng tháng.

Mở rộng bảo hiểm xã hội cho các lao động trên nền tảng số

Tại kỳ họp thứ 2, Quốc hội khóa XVI, đề xuất mở rộng diện tham gia bảo hiểm xã hội bắt buộc cho lao động nền tảng số được nhiều đại biểu quan tâm. Trao đổi về nội dung này, Phó Giáo sư, Tiến sĩ Nguyễn Đắc Vinh, Ủy viên Trung ương Đảng, Ủy viên Ủy ban Thường vụ Quốc hội, Chủ nhiệm Ủy ban Văn hóa và Xã hội của Quốc hội cho biết: Ủy ban cơ bản tán thành về nguyên tắc với đề xuất của Chính phủ nhằm từng bước mở rộng diện tham gia bảo hiểm xã hội thực hiện mục tiêu Nghị quyết số 28-NQ/ TW về cải cách chính sách bảo hiểm xã hội.

Tuy nhiên, đồng chí Nguyễn Đắc Vinh cũng lưu ý: Việc quy định nhóm đối tượng “người làm việc không có quan hệ lao động, người làm việc trên nền tảng số” thuộc phạm vi tham gia bảo hiểm xã hội bắt buộc là rất rộng, chưa bảo đảm tính khả thi, nên cần được cân nhắc, đánh giá tác động kỹ lưỡng, đa chiều. Do đó, đề nghị Chính phủ tiếp tục xem xét và thực hiện đầy đủ Kết luận số 276/KL-UBTVQH16 của Ủy ban Thường vụ Quốc hội, nghiên cứu, bổ sung trong dự thảo luật quy định rõ đối tượng và thời điểm cụ thể triển khai thực hiện. Nếu chưa thể xác định rõ đối tượng, thời điểm triển khai và chưa đạt được sự đồng thuận của nhóm dự kiến phải tham gia bảo hiểm xã hội bắt buộc, Chính phủ cần cân nhắc sửa đổi nội dung này khi sửa đổi toàn diện Luật Bảo hiểm xã hội.

Về phía cơ quan quản lý, đồng chí Nguyễn Tiến Hải, Ủy viên Trung ương Đảng, Bộ trưởng Nội vụ, khi trao đổi về định hướng chính sách cho biết: Việc mở rộng diện bao phủ bảo hiểm xã hội đối với người làm việc không có quan hệ lao động và người làm việc trên nền tảng số phù hợp định hướng của Nghị quyết số 19-NQ/TW ngày 28/7/2026 về đổi mới mô hình phát triển Việt Nam. Người làm việc trên nền tảng số đã trở thành một bộ phận của thị trường lao động, song tỷ lệ tham gia bảo hiểm xã hội còn thấp. Khảo sát của Ngân hàng Thế giới tại Việt Nam cho thấy, khoảng 78% số người làm việc trên nền tảng số được khảo sát không đóng bảo hiểm xã hội trong sáu tháng trước khảo sát.

Việc Chính phủ đề xuất thể chế bước đầu trong Luật Bảo hiểm xã hội quy định định hướng tham gia bảo hiểm xã hội bắt buộc đối với người làm việc trên nền tảng số là nhằm mục đích bảo đảm an sinh xã hội lâu dài cho người lao động.

Việc Chính phủ đề xuất thể chế bước đầu trong Luật Bảo hiểm xã hội quy định định hướng tham gia bảo hiểm xã hội bắt buộc đối với người làm việc trên nền tảng số là nhằm mục đích bảo đảm an sinh xã hội lâu dài cho người lao động. Tuy nhiên, trong quá trình thảo luận, nhiều ý kiến đại biểu Quốc hội đề nghị cần cân nhắc kỹ lưỡng tới thực trạng việc làm, thu nhập và khả năng đóng góp của cả người lao động và các nền tảng. Từ thực tế này, việc xác định nghĩa vụ đóng cần tính đến sự khác biệt về thời gian làm việc, mức thu nhập và mức độ gắn kết của từng nhóm lao động với doanh nghiệp. Người làm việc thường xuyên, coi đây là nguồn thu nhập chính có điều kiện tham gia khác với người chỉ làm bán thời gian hoặc nhận việc theo từng đơn hàng.

Về hướng xử lý đối với đề xuất mở rộng đối tượng, trên cơ sở phân tích, đánh giá và thực trạng hoạt động doanh nghiệp nền tảng, Bộ Nội vụ báo cáo Chính phủ nghiên cứu để trình Ủy ban Thường vụ Quốc hội xem xét quy định đóng bảo hiểm xã hội bắt buộc đối với đối tượng này khi đủ cơ sở và điều kiện. Như vậy, mở rộng diện bao phủ bảo hiểm xã hội đối với lao động nền tảng số vẫn là định hướng được đặt ra, song cần có đánh giá đầy đủ và lộ trình phù hợp. Mục tiêu cuối cùng là bảo đảm quyền lợi an sinh lâu dài, đồng thời duy trì tính khả thi của chính sách trong thực tiễn.

HOÀI THU (Báo Nhân dân)