Trong tiến trình đổi mới đất nước hơn 20 năm qua, cùng với những thành tựu vượt bậc về kinh tế- xã hội, “Phương thức lãnh đạo (PTLĐ) của Đảng đối với hoạt động của hệ thống chính trị (HTCT) từ Trung ương đến địa phương đã có nhiều đổi mới và đạt được nhiều kết quả quan trọng” (1). Nếu như trong giai đoạn 1975 1985, nhiều nơi còn lẫn lộn về chức năng của Đảng và chính quyền - nhất là ở cấp cơ sở thì những năm gần đây, sự phân định về chức năng giữa đảng với chính quyền đã rõ ràng hơn và có nhiều tiến bộ. Tuy vậy, hiện nay không ít nơi “Vẫn còn tình trạng cấp ủy bao biện làm thay hoặc buông lỏng lãnh đạo đối với hoạt động của HTCT trên một số lĩnh vực. Chậm ban hành những quy định cụ thể về PTLĐ của Đảng đối với nhà nước”(2). Và nhiều nơi vẫn còn tình trạng chính quyền tự ý quyết định các vấn đề mà không xin ý kiến chỉ đạo của đảng ủy. Như vậy, buông lỏng vai trò lãnh đạo của Đảng, cấp ủy bao biện làm thay công việc của chính quyền hoặc chính quyền chưa tuân thủ sự lãnh đạo của cấp ủy đều là những biểu hiện không đúng; làm suy giảm vai trò lãnh đạo của Đảng cũng như năng lực điều hành, quản lý và tính năng động sáng tạo của chính quyền- nhất là ở cấp cơ sở.
HTCT cơ sở bao gồm Đảng, chính quyền, các đoàn thể chính trị xã hội... Trong đó, Đảng và chính quyền là hai thực thể cột trụ của hệ thống đó; Đảng vừa là một bộ phận, đồng thời là hạt nhân lãnh đạo HTCT. Từ cấu trúc bản chất đó cho thấy, Đảng và chính quyền thống nhất ở mục tiêu nhưng khác nhau ở chức năng. Chức năng của Đảng là lãnh đạo chính trị, còn chức năng của chính quyền là quản lý, điều hành bằng pháp luật. Thực tế cho thấy, PTLĐ của Đảng đối với Nhà nước ở cấp Trung ương (chẳng hạn Đảng lãnh đạo Quốc hội, Chính phủ) dễ phân định rạch ròi hơn so với cấp cơ sở. Sự phân định PTLĐ của cấp ủy đảng xã, phường đối với chính quyền có tính tương đối; không thể phân biệt rạch ròi bên này là sự lãnh đạo của đảng ủy, bên kia là sự quản lý của chính quyền. Chức năng lãnh đạo của Đảng và chức năng quản lý của chính quyền có sự giao thoa, thẩm thấu vào nhau.
Hơn nữa, sự lãnh đạo của đảng ủy vẫn bao hàm ít nhiều yếu tố quản lý. Cấp cơ sở là nơi nắm dân, gần dân nhất, cũng là nơi diễn ra nhiều vấn đề phức tạp, gay cấn, liên quan đến đời sống các mặt của dân chúng. Do đó, sự có mặt của đảng ủy trong những tình huống gay cấn, phức tạp là cần thiết. Tuy nhiên, những vụ việc cụ thể đó phải do chính quyền trực tiếp giải quyết. Vì thế, cấp xã, phường cần xây dựng quy chế lãnh đạo của đảng ủy để xác định, làm rõ loại công việc nào đảng ủy lãnh đạo, cho ý kiến; loại công việc nào chính quyền tổ chức thực hiện rồi báo cáo sau; những tình huống có vấn đề liên quan đến chính trị... thì phương án phối hợp xử lý như thế nào. Quy chế lãnh đạo của Đảng càng đồng bộ, chặt chẽ, cụ thể bao nhiêu thì càng tiện lợi trong lãnh đạo, điều hành, quản lý cho chính quyền bấy nhiêu.
Từ cấp Trung ương đến cấp cơ sở, PTLĐ của Đảng đối với Nhà nước, chính quyền đều thông qua hai kênh sau: tổ chức đảng và cá nhân đảng viên.
Kênh thứ nhất: Với tư cách là một tổ chức, nội dung, phương thức lãnh đạo của Ban chấp hành đảng bộ xã, phường thường tập trung vào những vấn đề chủ yếu sau:
- Xây dựng các nghị quyết, chương trình hành động về phát triển kinh tế- xã hội, xây dựng Đảng, quốc phòng- an ninh phù hợp với quy luật khách quan, thực tiễn của địa phương, thuận lòng dân.
- Lãnh đạo củng cố, kiện toàn tổ chức bộ máy, thống nhất lãnh đạo, quản lý công tác cán bộ; từ đánh giá, quy hoạch, đào tạo, bố trí, sử dụng,.. luân chuyển cán bộ, đảng ủy phải quyết định theo nguyên tắc tập trung dân chủ.
- Tăng cường kiểm tra chính quyền trong việc cụ thể hóa các nghị quyết, chủ trương của đảng ủy thành chương trình, kế hoạch, để đảm bảo thực hiện đúng sự lãnh đạo của đảng.
- Coi trọng việc kiểm tra, chỉ đạo tổ chức thực hiện, nhằm bổ sung hoàn thiện các chủ trương, nghị quyết; kiểm tra đảng viên chấp hành Điều lệ Đảng, chủ trương, nghị quyết của Đảng. Đồng thời, làm tốt việc tổng kết, rút kinh nghiệm từng nghị quyết, chủ trương.
- Lãnh đạo việc phối hợp thống nhất giữa các tổ chức trong HTCT, nhằm đưa nghị quyết của đảng đi vào cuộc sống, mang lại lợi ích cho nhân dân lao động.
- PTLĐ của đảng ủy bằng công tác tư tưởng, giáo dục, thuyết phục, bằng sự nêu gương của cán bộ, đảng viên, chứ đảng ủy không ra lệnh hay ép buộc.
Sáu nội dung cơ bản trên vừa là nội dung vừa là PTLĐ đòi hỏi đảng ủy xã, phường phải quan tâm thực hiện tốt.
Kênh thứ hai, không kém phần quan trọng, là thông qua cá nhân đảng viên- những cán bộ chủ chốt của Đảng trong bộ máy chính quyền- để điều hành, quản lý có hiệu quả. Sự hiện diện của các đảng viên với các chức danh chủ chốt trong bộ máy chính quyền là hợp hiến, hợp pháp vì thông qua bầu cử, tín nhiệm của nhân dân. Đây là điều kiện thuận lợi để những cán bộ chủ chốt này nhanh chóng triển khai, đưa nghị quyết của đảng ủy sớm đi vào cuộc sống. Đồng thời, thông qua đội ngũ đảng viên của Đảng bộ để giáo dục, vận động quần chúng thực hiện tốt nhiệm vụ chính trị, các phong trào hành động cách mạng. Bộ máy chính quyền trong sạch vững mạnh, điều hành, quản lý có hiệu quả là chứng tỏ Đảng mạnh, nội dung, PTLĐ của Đảng phù hợp, đạt hiệu quả.
Theo chúng tôi, trong giai đoạn hiện nay, để nâng cao chất lượng PTLĐ của đảng đối với chính quyền và nâng cao vai trò điều hành, quản lý của chính quyền ở cấp xã, phường, cần thực hiện tốt mấy yêu cầu sau:
Một là, tập trung xây dựng, nâng cao chất lượng đội ngũ cán bộ chủ chốt, xem đây là nhân tố quyết định tạo sự chuyển biến các mặt công tác của đảng bộ, chính quyền. Cán bộ luôn là “cái gốc của mọi công việc”. Chủ trương lấy phiếu tín nhiệm đối với cán bộ chủ chốt cơ sở là đúng đắn, vừa có ý nghĩa động viên, khích lệ, vừa cảnh báo để họ luôn là những “công bộc” của nhân dân, toàn tâm, toàn ý phục vụ nhân dân.
Hai là, thực hiện tốt nguyên tắc tập thể lãnh đạo, cá nhân phụ trách. Hai vấn đề này liên quan chặt chẽ với nhau. Một chủ trương, nghị quyết đúng, có tính khả thi trong cuộc sống ngoài trí tuệ của tập thể cấp ủy còn phải coi trọng cá thể hóa trách nhiệm cá nhân phụ trách, để khắc phục tình trạng “cha chung không ai khóc”.
Ba là, coi trọng khâu tổng kết rút kinh nghiệm về nội dung PTLĐ của đảng ủy trong từng giai đoạn, lĩnh vực, để nâng tầm trí tuệ, cách thức, phương pháp theo hướng sát thực tiễn cơ sở, phù hợp với yêu cầu xây dựng nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa, vừa tăng cường vai trò lãnh đạo của Đảng, vừa không bao biện làm thay công việc của chính quyền.
Bốn là, tăng cường sự chỉ đạo, kiểm tra của tổ chức đảng cấp trên, nhất là đối với những tổ chức cơ sở đảng mất đoàn kết, yếu kém kéo dài.
TS. NGUYỄN THẾ TƯ (Học viện Chính trị khu vực III)
------------------
(1), (2) Văn kiện Hội nghị lần thứ năm Ban Chấp hành Trung ương khóa X, Nxb CTQG, H, 2007, tr.107, tr.109-110.
