Ths, Bs HỒ THỊ TUYẾT
Trung tâm Huyết học - Truyền máu khu vực Cần Thơ

Hiện nay, việc chỉ định truyền máu đã có nhiều thay đổi tích cực, tình trạng sử dụng máu toàn phần đã được khắc phục. Tuy nhiên, vẫn còn một số bác sĩ chưa nắm rõ hết các tai biến, cách theo dõi khi truyền máu, lúng túng khi chỉ định và thực hiện an toàn truyền máu. Bài viết của Ths, Bs Hồ Thị Tuyết, Phó Giám đốc Trung tâm Huyết học - Truyền máu khu vực Cần Thơ, sẽ giúp bạn đọc hiểu rõ hơn về an toàn truyền máu.

Cán bộ- công nhân viên Công ty CP Dược Hậu Giang hiến máu tình nguyện. Ảnh: Đ.Lý

Máu là một loại thuốc đặc biệt, nên việc sử dụng máu cũng có chỉ định và chống chỉ định. Việc chỉ định truyền máu không đảm bảo nguyên tắc an toàn truyền máu có thể gây ra tai biến cho bệnh nhân. Tai biến có thể xảy ra và gây tử vong trong lúc đang truyền máu hoặc có thể đến 10 năm sau tai biến mới được phát hiện. An toàn truyền máu bao gồm an toàn cho người hiến máu, bệnh nhân và nhân viên y tế.

* An toàn cho nhân viên y tế: Tránh tiếp xúc trực tiếp với máu, mang găng, khẩu trang, nón trong lúc thực hiện truyền máu. Trong trường hợp bị máu rơi dính vào người phải rửa và thay trang phục ngay.

* An toàn cho người hiến máu: Người cho máu phải từ 18 tuổi trở lên, cân nặng trên 45kg, khỏe mạnh, không nghiện rượu. Nhân viên y tế lấy máu phải đảm bảo vô trùng. Người cho máu phải được chăm sóc trong lúc cho và sau khi cho máu. Đồng thời, người cho máu phải được tư vấn nếu các xét nghiệm có kết quả dương tính.

* An toàn cho người bệnh: Bác sĩ chỉ định truyền máu phải đảm bảo bệnh nhân cần gì truyền nấy, không truyền máu khi không cần thiết, đảm bảo vô trùng khi truyền máu. Bệnh nhân phải được theo dõi chặt chẽ trước, trong và sau khi truyền máu. Máu được truyền cho bệnh nhân phải được bảo quản tốt: có thùng chuyên dùng cho vận chuyển máu, đảm bảo nhiệt độ bên trong thùng, di chuyển nhẹ nhàng, tránh lắc mạnh bọc máu để tránh gây vỡ hồng cầu. Máu và các sản phẩm của máu được truyền cho bệnh nhân phải đảm bảo đúng thời hạn sử dụng.

Máu toàn phần để trong tủ lạnh thường xảy ra tình trạng tiểu cầu bị bất hoạt, còn bạch cầu sẽ chết trong vòng 48 đến 72 giờ, các yếu tố đông máu tồn tại chỉ vài giờ (khoảng 5 giờ). Do vậy, máu toàn phần dự trữ trong tủ lạnh chỉ có hồng cầu được bảo quản tốt, còn các thành phần khác bị giảm hoặc bất hoạt (không còn khả năng hoạt động). Vì vậy, rất hiếm khi có chỉ định dùng máu toàn phần mà thay vào đó là chỉ định truyền thành phần của máu. Máu thường được phân tách ra thành từng phần để bảo quản trong các điều kiện tốt nhằm đảm bảo chất lượng cho sản phẩm máu. Nhiệt độ bảo quản tiểu cầu từ 20 đến 24 độ C. Các yếu tố đông máu được bảo quản ở nhiệt độ âm 18 độ C (đông lạnh). Hồng cầu bảo quản ở 2 đến 4 độ C. Việc tách và đem bảo quản ở các điều kiện nhiệt độ trên được thực hiện ngay khi nhận máu của người cho để đảm bảo máu còn “tươi” và còn đầy đủ chức năng.

Dù trước khi truyền cho bệnh nhân, máu đã được xét nghiệm loại trừ các bệnh lây qua đường máu như: HIV, viêm gan siêu vi B và C,... Tuy nhiên, các bệnh trên đều có thời gian cửa sổ (người cho máu có vi trùng trong người nhưng xét nghiệm không phát hiện được). Do vậy, nguy cơ nhiễm bệnh của người nhận máu vẫn có thể có. Vì vậy, bác sĩ phải luôn cân nhắc khi cho chỉ định truyền máu và các sản phẩm máu. Bác sĩ cần đặt các câu hỏi trước khi ghi y lệnh truyền máu:

- Có biện pháp nào có thể làm ngưng tiến triển tình trạng thiếu máu? Ví dụ: băng ép vết thương để hạn chế chảy máu, giải quyết khẩn cấp tình trạng đang chảy trong ổ bụng, cho vitamin B12, viên sắt uống để điều trị thiếu máu mà không cần truyền máu...

- Có thể truyền dịch (natri chlorua 0,9%) và cho thở oxy để khỏi truyền máu được không?

- Bác sĩ chỉ định truyền máu dựa vào đâu? Nếu không truyền máu bệnh có thể nặng lên và chết không?

- Bệnh nhân này sẽ cải thiện như thế nào sau khi truyền máu?

- Nguy cơ lây các bệnh qua đường máu như thế nào?

- Nếu không có máu phải làm sao?

- Nhân viên y tế (điều dưỡng) đã được tập huấn về an toàn truyền máu chưa?

- Đã ghi đầy đủ, chính xác các thông tin trong phiếu lãnh máu chưa? Bởi có khoảng 80% các trường hợp tai biến chết người do nhầm lẫn về mặt hành chánh, như: ghi nhầm tên bệnh nhân, nhầm số giường, nhầm nhóm máu...

- Nếu bệnh nhân là con mình hay bản thân mình, bác sĩ có ra y lệnh truyền máu không?

Để phòng các tai biến trong truyền máu biện pháp tốt nhất là hạn chế mức thấp nhất phải truyền máu. Ngoài những trường hợp tổn thương gây mất máu, bệnh về máu, 1 số phẫu thuật... phải truyền máu, mỗi người nên chú ý đến sức khoẻ, đề phòng xảy ra tình trạng thiếu máu phải truyền máu.

Một số lưu ý sau để phòng bệnh thiếu máu:

- Thường xuyên xem da lòng bàn tay và bàn chân, da mặt, tay chân nếu thấy xanh xao phải đi khám và điều trị ngay tránh để thiếu máu nặng.

- Các đối tượng cần đặc biệt chú ý theo dõi để phát hiện thiếu máu: phụ nữ trong độ tuổi sinh đẻ (còn chu kỳ kinh), phụ nữ mang thai, cho con bú, trẻ con dưới 2 tuổi.

- Các bác sĩ phải cho xét nghiệm Hemoglobin (Hb) ngay nếu nghi ngờ bệnh nhân thiếu máu để có biện pháp điều trị bằng thuốc mà không cần phải truyền máu.

- Tuyên truyền hiến máu nhân đạo: những người khỏe mạnh nên cho máu. Không nhận máu của người nghiện ma túy, nghiện rượu, có lối sống không lành mạnh.