Cà phê hạt. Nguồn: daknongnews.com

T heo Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn, 9 tháng đầu năm nay, tổng lượng cà phê xuất khẩu lên tới 925.000 tấn, đạt giá trị 1,32 tỉ USD, tăng 4,2% về lượng và 0,9% về giá trị so với cùng kỳ năm ngoái. Tuy nhiên, theo đánh giá của các chuyên gia, mặc dù là nước đứng thứ hai thế giới về sản lượng, nhưng cà phê xuất khẩu của Việt Nam chưa ở thế chủ động. Các nhà xuất khẩu cà phê trong nước vẫn bị các nhà nhập khẩu gây khó dễ như chậm trả tiền hay tự thay đổi ngày chốt giá.

Giá cà phê xuất khẩu tại cảng Sài Gòn đã đạt đỉnh cao nhất trong quý 3 vào ngày 18-8 với mức 1.745 USD/tấn. Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn dự báo xuất khẩu cà phê 2010 có thể vượt 1,17 triệu tấn, kim ngạch 1,67 tỉ USD (năm 2009 là 1,18 triệu tấn và 1,73 tỉ USD).

Dự báo mới nhất của Tổ chức Cà phê quốc tế (ICO) cho biết sản lượng cà phê toàn cầu niên vụ 2010-2011 sẽ đạt mức 133-135 triệu bao. Trong khi đó, nhu cầu cà phê năm nay tuy hồi phục, nhưng cũng chỉ ở mức 129 triệu bao. Còn giá cà phê dù đang ở mức cao hơn so với hồi đầu năm, nhưng nhiều dự báo cho rằng đây chỉ là sự tăng giá do hạn chế nguồn cung trong ngắn hạn. Bởi vì, hiện mới chỉ có Brazil đang thu hoạch cà phê. Vào khoảng tháng 11-12 tới đây, khi các nước Trung Mỹ, cũng như Việt Nam vào vụ thu hoạch và đưa hàng ra thị trường, thì giá cà phê sẽ rất khó lường.

Thị trường tiêu thụ cà phê lớn nhất của Việt Nam hiện nay là Đức chiếm tỷ trọng 13,5 % và Mỹ là 12,7%. Các thị trường có sự tăng trưởng khá là Philippines tăng xấp xỉ 70% và Nga gấp gần 2 lần so với cùng kỳ năm trước. Tuy nhiên, vấn đề đối với cà phê xuất khẩu của Việt Nam là dù có sản lượng lớn, nhưng xuất khẩu hầu hết đều phải qua 26 đầu mối và doanh nghiệp nước ngoài chứ chưa tiếp cận được trực tiếp với các nhà rang xay cà phê thế giới. Trong khi đó, ở trong nước có đến 126 doanh nghiệp xuất khẩu cùng hơn 3.000 đại lý thu mua. Đây là một nghịch lý khiến các doanh nghiệp xuất khẩu cà phê Việt Nam luôn bị động. Thực tế, phần lớn doanh thu (80 tỉ USD/năm) của ngành cà phê toàn cầu đều rơi vào tay các nhà chế biến, rang xay thế giới. Trong khi các nước sản xuất cà phê (trong đó có Việt Nam) chỉ được hưởng một phần rất nhỏ, chừng 11-13 tỉ USD.

Mức tiêu dùng nội địa thấp cũng là vấn đề khiến ngành cà phê nước ta phụ thuộc hoàn toàn vào thị trường xuất khẩu. Mỗi năm Brazil sản xuất 2,5 triệu tấn cà phê, trong đó 50% dùng chế biến cho tiêu dùng nội địa ở nước này, chỉ một phần sản lượng chế biến được xuất khẩu. Với hơn 100 triệu dân, bình quân mỗi người dân Brazil tiêu dùng 4-5kg cà phê thì lượng tiêu thụ khoảng 450.000 tấn. Vì vậy, Brazil không bị ảnh hưởng bởi giá cà phê quốc tế. Còn ở nước ta, hiện mới chế biến được khoảng 10.000 tấn (bằng 5% tổng sản lượng) nên chẳng thấm vào đâu so với 1 triệu tấn cà phê sản xuất mỗi năm.

Ngành cà phê nước ta hiện chưa thiết lập được hệ thống chế biến, tiêu thụ, xuất khẩu chuyên nghiệp, dẫn đến việc xuất khẩu hoàn toàn bị động. Nhiều doanh nghiệp xuất khẩu cà phê theo phương thức trừ lùi đang bị thua lỗ rất nặng, vì có những doanh nghiệp ký hợp đồng trừ lùi lên đến 90-100 USD/tấn, thậm chí 120 USD/tấn lúc đầu vụ. Đây là bài học mà Hiệp hội Cà phê - Ca cao Việt Nam (VICOFA) đã cảnh báo mấy năm nay, nhưng các doanh nghiệp vẫn không tránh được. Theo các chuyên gia, để giải quyết vấn đề trên, ngành cà phê Việt Nam cần nhìn nhận lại tất cả các khâu, từ sản xuất, chế biến đến tiêu thụ. Phải tìm mọi cách không để cho nhà đầu cơ gây sức ép giao dịch theo hợp đồng trừ lùi mà bán cà phê theo hình thức giao ngay trong bối cảnh giá giảm.

N. MINH