Các tháng cuối năm 2022, tình hình sản xuất kinh doanh của doanh nghiệp (DN) bắt đầu tăng trưởng chậm lại. Nhiều dự báo cho rằng, khó khăn này sẽ kéo dài đến ít nhất hết quý I-2023. Những biến động khó đoán định của thị trường gây khó khăn cho DN trong việc lên kế hoạch sản xuất kinh doanh và sử dụng lao động. 

Người lao động và người sử dụng lao động với các gói hỗ trợ về chính sách

Một năm đầy khó khăn

Năm 2022, thu nhập bình quân của người lao động có sự cải thiện so với năm 2021 và thời điểm trước đại dịch COVID-19 bùng phát. Tuy nhiên, theo Tổng Liên đoàn lao động Việt Nam, từ tháng 9-2022 đến nay, bên cạnh DN mở rộng sản xuất, tuyển dụng thêm lao động đã xuất hiện tình trạng cắt giảm lao động, giảm việc, giờ làm ở 3 ngành: dệt may, da giày và chế biến gỗ; tập trung chủ yếu ở các tỉnh, thành phía Nam. Đây là nghịch lý, bởi thông thường, thị trường lao động cuối năm sẽ sôi động hơn do các DN tăng ca, đảm bảo đơn hàng cho các ngày lễ lớn. Nhưng thực tế, DN của 3 ngành này đã bắt đầu gặp khó khăn, đơn hàng sụt giảm mạnh và phải cắt giảm việc làm.

Theo Tổng cục Thống kê, quý IV-2022 số người thất nghiệp trong độ tuổi lao động hơn 1,08 triệu người. Tỷ lệ lao động thất nghiệp trong quý IV là 2,32%, tăng 0,04 điểm phần trăm so với quý III. Theo bà Trần Thị Lan Anh, Tổng thư ký Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI), báo cáo khảo sát nhanh của VCCI thực hiện tại TP Hồ Chí Minh và một số tỉnh, thành phía Nam vừa qua, về triển vọng sản xuất kinh doanh của DN cho thấy: Có 9% DN được khảo sát cho biết tăng đơn hàng; 68% giảm đơn hàng và 23% chưa biết được tình hình sản xuất trong thời gian tới. Điều này phản ánh tình hình sản xuất kinh doanh của DN đang đứng trước nhiều khó khăn, thách thức và cần được hỗ trợ để vượt qua biến động.

Số liệu tổng hợp của Tổng Liên đoàn Lao động Việt Nam tại các DN đã thành lập công đoàn cơ sở, từ tháng 9-2022 cho đến hết ngày 10-12-2022 đã có 1.242 DN (tại 44 tỉnh, thành phố) gặp khó khăn, bị cắt giảm đơn hàng nên phải giảm giờ làm của 482.120 người lao động. Trong đó giảm giờ làm hoặc đang ngừng việc có hưởng lương là 433.908 người, chiếm 90% tổng số người bị ảnh hưởng; tạm hoãn thực hiện hợp đồng lao động, nghỉ việc không hưởng lương là 6.570 người, chiếm 1,36%, chấm dứt hợp đồng lao động với 41.642 người, chiếm 8,64% tổng số người bị ảnh hưởng.

Theo Tổng Liên đoàn Lao động Việt Nam, số lao động bị ảnh hưởng trên phần lớn ở các doanh nghiệp FDI (chiếm 75% tổng số lao động bị ảnh hưởng), tập trung trong 3 ngành dệt may, da giầy, chế biến gỗ (chiếm 77% tổng số lao động bị ảnh hưởng); chủ yếu ở các tỉnh, thành phố khu vực phía Nam (có 341.544 người lao động bị ảnh hưởng, chiếm 70% tổng số người lao động bị ảnh hưởng của cả nước). Trong số này, có đến 36% người lao động đang làm việc trong các khu công nghiệp, khu chế xuất, khu kinh tế và có khoảng 8% trong số đó là lao động nữ từ 35 tuổi trở lên và khoảng 5% là lao động nữ đang trong thời kỳ thai sản, nuôi con nhỏ dưới 12 tháng tuổi.

Người lao động giảm giờ làm, ngừng việc đối với nền kinh tế, đó là sự giảm sút về năng suất lao động, giảm sút về tổng sản phẩm; đồng thời tác động lớn đến tính bền vững của thị trường. Trong bối cảnh sau 2 năm chống chọi với đại dịch, người lao động đã không còn tích lũy, nếu phải chịu thêm cú sốc về việc làm và thu nhập được dự báo tiếp tục khó khăn kéo dài sang các tháng đầu năm 2023 sẽ tăng thêm các tổn thương cho lao động. Vậy nên, DN và người lao động cần được hỗ trợ để vượt qua khó khăn, thách thức.

Cần thêm nguồn lực hỗ trợ

Ông Trần Chí Gia, Giám đốc Công ty CP May Meko (TP Cần Thơ) chia sẻ về những khó khăn mà DN đã trải qua trong năm 2022. Ông Gia cho biết công ty khá “may mắn” tăng 20% doanh thu so với năm 2021, do đơn hàng tăng. Đồng thời lao động đến cuối năm là 1.270 người, so đầu năm là 1.100 người. Công ty thưởng lương tháng 13 cho công nhân, bình quân 8,3 triệu đồng/người và một số quà tặng đi kèm của Công đoàn công ty. Tuy nhiên, năm 2023 dù có đơn hàng đến tháng 10, nhưng giá đã giảm 10% so với năm 2022. Công ty chỉ mong ổn định để duy trì hoạt động, giữ chân lao động, vì đào tạo lao động mất thời gian, tốn kém, nên cần giữ chân công nhân lành nghề và cần sự hỗ trợ của nhà nước.

Mặc dù tính chung năm 2022, tỷ lệ thất nghiệp trong độ tuổi lao động có giảm so với cùng kỳ năm 2021; tỷ lệ thất nghiệp cả năm 2022 là 2,32% (gần 1,07 triệu người, giảm 359.200 người so với năm 2021). Nhưng theo dự báo của Tổ chức Lao động quốc tế (ILO), năm 2023 số lao động có việc làm vẫn thấp hơn xu hướng trước khi đại dịch bùng phát. Đầu tư của Việt Nam vào an sinh xã hội = 4,3% GDP (khu vực châu Á - Thái Bình Dương = 7,5%). Sự phục hồi chưa đầy đủ và không đồng đều giữa các quốc gia, khu vực kéo theo các bất bình đẳng gia tăng. Đồng thời làm gia tăng thâm hụt việc làm toàn cầu, nên các quốc gia cần có chiến lược hỗ trợ lao động, nhất là lao động nghèo và hỗ trợ DN để ổn định thị trường lao động, góp phần tăng năng suất lao động, nâng cao kỹ năng nghề nghiệp cho người lao động.

Theo dự báo của các tổ chức trong và ngoài nước, tình hình sản xuất, kinh doanh của DN còn gặp khó khăn, đơn hàng sẽ tiếp tục bị cắt giảm có thể hết quý I, thậm chí quý II-2023 dẫn đến nhiều người lao động bị thiếu, mất việc làm, ảnh hưởng nghiêm trọng đến thu nhập, đời sống. Tổng hợp từ các công đoàn cơ sở, dự kiến trong tháng 12-2022 và những tháng đầu năm 2023, sẽ có 667 DN tiếp tục thực hiện giảm giờ làm của 271.736 lao động và 88 DN có kế hoạch cắt giảm 15.769 lao động. Lẽ đó, các chuyên gia cho rằng, để hỗ trợ DN và người lao động vượt qua khó khăn cần tiếp tục ổn định kinh tế vĩ mô, có các chương trình kích cầu nội địa, hỗ trợ DN xúc tiến thương mại, tìm kiếm khai thác các thị trường mới, đơn hàng mới.

Bên cạnh đó, tiếp tục hoàn thiện và triển khai các chính sách hỗ trợ cho người lao động và người sử dụng lao động với các gói hỗ trợ về chính sách tài khóa (miễn, cắt, giảm thuế, phí, lệ phí, gia hạn thời hạn nộp thuế GTGT, thuế thu nhập DN, thuế TNCN, tiền thuê đất...); về chính sách hỗ trợ tín dụng (hỗ trợ lãi suất cho DN vay để phát triển sản xuất); về chính sách an sinh xã hội (hỗ trợ DN ổn định quỹ tiền lương, đóng bảo hiểm xã hội cho người lao động, cũng như tăng cường hỗ trợ về an sinh xã hội cho người lao động…); trong đó, ưu tiên hỗ trợ cho các DN vừa và nhỏ. Điều chỉnh các chính sách thị trường lao động phù hợp hơn với thực tiễn, đảm bảo linh hoạt và hiệu quả hơn trong kết nối cung - cầu lao động.

Bài, ảnh: GIA BẢO