* CÔNG – KHOA

Bài cuối: Chìa khóa giữ đất lúa

Giữ được đất lúa không chỉ đơn thuần là tăng cường quản lý đất trồng lúa, hạn chế đến mức thấp nhất chuyển đất chuyên trồng lúa nước sang các mục đích sử dụng khác. Nhà nước cần phải có các chính sách nhằm đảm bảo hiệu quả sản xuất và thu nhập cho người trồng lúa, từ đó nông dân mới có điều kiện bám trụ đồng ruộng. Có như vậy, mới giữ đất lúa một cách bền vững, giải quyết tốt các vấn đề về nông nghiệp, nông dân, nông thôn…

Đảm bảo đầu ra

Thời gian qua, chính sự bất ổn về giá cả đầu ra hạt lúa và các chi phí sản xuất đầu vào cao, làm cho nông dân không an tâm sản xuất vì không đảm bảo lợi nhuận. Ổn định đầu ra hạt lúa gạo và nông sản nói chung được xem là một yêu cầu cấp thiết trước mắt và lâu dài. Theo tiến sĩ Lê Văn Bảnh, Viện trưởng Viện lúa ĐBSCL, trong chỉ đạo sản xuất nông nghiệp, Chính phủ và Bộ NN&PTNT đã "mở hướng" cho phép chuyển đổi các diện tích trồng lúa kém hiệu quả sang những cây trồng phù hợp, có lợi hơn trồng lúa (rau màu, khoai...). Tuy nhiên, muốn chuyển từ trồng lúa sang các loại cây trồng khác có hiệu quả hơn phải thận trọng, phù hợp điều kiện khí hậu, thổ nhưỡng và cần phải có các quy hoạch, định hướng sản xuất thống nhất từ Trung ương đến địa phương. Năm 2012, xuất khẩu gạo cả nước đạt hơn 8 triệu tấn và thu về hơn 3,6 tỉ USD, nhưng nhập khẩu thức ăn chăn nuôi trên 2,4 tỉ USD, trong khi nhiều loại cây trồng phục vụ sản xuất thức ăn chăn nuôi nước ta có thể trồng được. Do đó, ngành nông nghiệp cũng cần chuyển đổi đất lúa kém hiệu quả sang sản xuất cây trồng phục vụ cho chế biến thức ăn chăn nuôi, giảm bớt tỷ lệ nhập khẩu và tăng hiệu quả trong sản xuất nông nghiệp. Nước ta đóng góp 20-25% xuất khẩu gạo thế giới, nhưng thị trường xuất khẩu gạo thế giới đang cạnh tranh rất mạnh. Gần đây, nhiều nước như: Ấn Độ, Myanmar, Campuchia… tham gia mạnh mẽ xuất khẩu gạo. Vì vậy chúng ta cần xem xét ở mức sản lượng hợp lý, không chạy theo lượng mà phải chú trọng chất lượng để gia tăng chuỗi giá trị ngành gạo.

Cần hỗ trợ đầu ra cho nông dân để đảm bảo sản xuất lúa bền vững. Trong ảnh: Lãnh đạo TP Cần Thơ và các sở, ngành đi kiểm tra tình hình thu hoạch và tiêu thụ lúa của nông dân trong vụ đông xuân vừa qua. Ảnh: ANH KHOA

Theo Giáo sư, tiến sĩ Bùi Chí Bửu, Phó Giám đốc Viện Khoa học Nông nghiệp Việt Nam, Viện trưởng Viện Khoa học Kỹ thuật Nông nghiệp Miền Nam, sản xuất lúa gạo Việt Nam phải nhắm đến an ninh lương thực là ưu tiên số 1. Thu nhập của nông dân trồng lúa là động cơ để phát triển sản lượng lúa cả nước. Xuất khẩu gạo chỉ là một trong những phương tiện tạo thuận lợi cho sản xuất bền vững, đảm bảo an toàn lương thực quốc gia trong mọi tình huống. Vì vậy, phải có chiến lược xuất khẩu hợp lý. Các chuyên gia nông nghiệp cho rằng, xuất khẩu là cách thức mà Việt Nam tham gia chuỗi giá trị lương thực toàn cầu, nhưng khi xuất khẩu không thuận lợi so với trước, thì ta lúng túng trong bài toán bảo quản, dự trữ lúa gạo, đảm bảo thu nhập cho nông dân mùa giáp hạt. Lẽ đó, phải đổi mới trong chiến lược sản xuất, xuất khẩu nhằm cải thiện thu nhập của người trồng lúa hiệu quả hơn.

Ông Nguyễn Văn Đồng, Giám đốc Sở NN&PTNT tỉnh Hậu Giang, cho rằng cần điều chỉnh lại cơ cấu mùa vụ cho hợp lý hơn, tránh sản xuất quá nhiều lúa nhưng bán giá rẻ. Trong đó, chú ý phát triển các mô hình sản xuất luân canh lúa với màu, nuôi thủy sản. Hiện ngành nông nghiệp tại nhiều địa phương đã nhận thấy các mô hình sản xuất 2 lúa+1 cá, 2 lúa + 1 màu là bền vững so với sản xuất 3 vụ lúa/năm. Tuy nhiên, cái khó cho nông dân khi thực hiện các mô hình này là không biết tiêu thụ sản phẩm ở đâu và giá cả đầu ra nhiều loại thủy sản và rau màu cũng thường xuyên bấp bênh. Ngoài ra, tập quán sản xuất và gặp khó về nhân công nên nhiều hộ dân cũng ngại sản xuất luân canh giữa lúa với các loại cây trồng, vật nuôi khác. Đặc biệt, đối với hoa màu, đòi hỏi phải tốn nhiều công lao động, trong khi các máy móc thiết bị cơ giới phục vụ cho sản xuất rau màu chưa được quan tâm nghiên cứu phát triển…

Sản xuất lúa gạo tại ĐBSCL không chỉ gắn với yêu cầu bảo đảm an ninh lương thực quốc gia mà đã và đang trở thành một bộ phận không thể tách rời của chiến lược quốc gia và chiến lược vùng về hiện đại hóa, phát triển nông nghiệp bền vững và xây dựng nông thôn mới. Theo Tiến sĩ Võ Hùng Dũng, Giám đốc Phòng Thương mại và Công nghiệp Việt Nam chi nhánh Cần Thơ (VCCI Cần Thơ), kinh tế ở ĐBSCL hiện vẫn còn dựa nhiều vào nông nghiệp, với hơn 50% lao động trong nông nghiệp. Trong khi đó, sản xuất nông nghiệp không đủ tạo công ăn việc làm cho người dân trong vùng, nên năng suất lao động thấp, thu nhập thấp và tỷ lệ dân di cư ra khỏi vùng cao… Thị trường xuất khẩu nhiều sản phẩm nông sản chủ lực của vùng đã không còn thuận lợi như trước, đang rất cần đầu tư để tạo ra sự thay đổi mạnh mẽ về chất lượng, giá trị sản phẩm.

Tầm nhìn dài hạn

Tăng cường quản lý đất lúa, đầu tư cơ sở hạ tầng, cải thiện an sinh xã hội nông thôn, quy hoạch lại đất đai trong sản xuất nông nghiệp, chính sách cho nông dân trồng lúa, đào tạo nhân lực cho ngành nông nghiệp thì liên kết vùng và liên kết "4 nhà" là mấu chốt quan trọng để phát triển bền vững. Để phát huy tốt các lợi thế của từng địa phương, Nhà nước cần có chính sách hỗ trợ nâng cao hiệu quả công tác đào tạo nghề nông thôn, hỗ trợ chuyển dịch lao động dư thừa ở nông thôn sang các ngành nghề khác. Theo các chuyên gia kinh tế, nông dân vùng ĐBSCL với diện tích đất canh tác trên đầu người ít, nếu cứ "ôm cây lúa" sẽ mãi nghèo. Thu nhập của nông dân khó tăng và hiệu quả sản xuất khó cải thiện nếu duy trì một nguồn lực xã hội quá lớn (nhà khoa học, quản lý, người lao động, vật tư, vốn…) vào sản xuất lúa gạo. Hơn nữa, lượng gạo xuất khẩu tăng, nhưng thu ròng ngoại tệ khó tăng, do sản xuất lúa gạo và nông nghiệp nước ta đang sử dụng rất nhiều loại máy móc, nguyên liệu đầu vào từ nguồn nhập khẩu. Vùng ĐBSCL, cần khai thác các lợi thế để phát triển kinh tế theo hướng mở, kết hợp giữa nông nghiệp, công nghiệp và kinh tế biển, vừa đảm bảo an ninh lương thực quốc gia vừa đáp ứng các yêu cầu phát triển trong tình hình mới.

Thời gian qua, các địa phương vùng ĐBSCL đã nỗ lực thực hiện các giải pháp nâng cao thu nhập cho người trồng lúa. Thu nhập của nông dân đã cải thiện nhưng vẫn chưa thỏa đáng với mức đóng góp cho ngành nông nghiệp. Các mô hình cánh đồng mẫu lớn, mô hình liên kết "4 nhà" trong sản xuất bước đầu phát huy tốt hiệu quả, nhưng còn chậm, việc giải quyết vấn đề về nông hộ nhỏ khó khăn. Tốc độ công nghiệp hóa - hiện đại hóa nông nghiệp, nông thôn và việc chuyển dịch lao động trong sản xuất nông nghiệp sang các lĩnh vực khác vẫn hạn chế. Ông Nguyễn Văn Tranh, Phó Giám đốc Sở NN&PTNT tỉnh Cà Mau, cho rằng: "Dân số tăng, diện tích đất bình quân đầu người ngày càng thấp và giá cả nhiều loại hàng hóa tăng thì thu nhập người trồng lúa sẽ rất khó cải thiện nếu không chuyển dịch bớt lao động từ nông nghiệp sang các lĩnh vực khác. Tuy nhiên, việc chuyển dịch này tại tỉnh và nhiều địa phương khác ở ĐBSCL khá chậm. Nhiều hộ gia đình mấy đời làm nghề nông nay muốn chuyển sang nghề khác rất khó". Ông Phan Nhựt Ái, Giám đốc Sở NN&PTNT tỉnh Vĩnh Long, đề nghị: Trung ương cần tăng cường thêm các nguồn lực hỗ trợ cho các địa phương ĐBSCL để thực hiện tốt liên kết vùng, bảo vệ quỹ đất lúa. Thống nhất quy hoạch ngành và quy hoạch các loại cây trồng thích hợp từng vùng sinh thái, nhưng phải gắn nhu cầu tiêu thụ thị trường để đảm bảo đầu ra cho sản phẩm, phát huy tốt nhất các lợi thế của từng địa phương và của cả vùng…

"Nếu có các chính sách đúng và kịp thời, tin rằng hiệu quả mang lại cho người nông dân và nền sản xuất sẽ cao hơn rất nhiều. Cho cần câu sẽ tốt hơn cho con cá. Thực tế cho thấy, trước đây nước ta từ một nước thiếu lương thực phải nhập khẩu nhưng nhờ thực hiện các chính sách đổi mới sản xuất, khoán đất cho người dân sản xuất… đã tạo nên cuộc đổi mới toàn diện và trở thành nước xuất khẩu hàng đầu thế giới"- Tiến sĩ Lê Văn Bảnh nói. Nhưng công cuộc đổi mới này vẫn đang thiếu chất, do vậy cần chiến lược dài hơi trong tái cấu trúc ngành nông nghiệp, tạo nên cuộc đổi mới lần 2, đưa nền sản xuất nông nghiệp tiến dần đến hiện đại hóa.

Tái cơ cấu ngành nông nghiệp, chấn hưng ngành nông nghiệp là yêu cầu cấp thiết hiện nay. Thủ tướng Chính phủ đã phê duyệt Đề án Tái cấu trúc ngành nông nghiệp (Quyết định 899/QĐ-TTg ngày 10-6-2013), đây là một trong những then chốt quan trọng để hoàn thành các mục tiêu kinh tế- xã hội giai đoạn 2011-2015. Theo đó, Nhà nước sẽ tăng cường các hoạt động hỗ trợ cho nông nghiệp như: tăng cường xây dựng pháp lý, hỗ trợ thị trường, đất đai phục vụ sản xuất; hỗ trợ hoạt động dịch vụ nông nghiệp; tạo môi trường đầu tư thuận lợi; hỗ trợ liên kết giữa nông dân-doanh nghiệp… Đồng thời, chuyển đổi mô hình tăng tưởng từ dựa vào khai thác các lợi thế tài nguyên sang đầu tư công nghệ để nâng cao chất lượng, giá trị sản phẩm và giảm các tác động xấu đến môi trường. Theo ông Huỳnh Minh Đoàn, Phó trưởng Ban chỉ đạo Tây Nam Bộ, hiện nhiều sản phẩm nông nghiệp chủ lực của vùng ĐBSCL như: lúa gạo, thủy sản… đang rơi vào "khủng hoảng thừa". Đề án tái cơ cấu ngành nông nghiệp thực hiện đồng bộ sẽ mang lại nhiều lợi ích cho khu vực nông nghiệp, nông dân và nông thôn. Các bộ, ngành Trung ương cần ban hành các văn bản hướng dẫn cụ thể; các địa phương triển khai thống nhất và liên kết chặt chẽ trong quy hoạch để vực dậy ngành nông nghiệp.

***

Đất nước đang vươn mình phát triển thành nước công nghiệp hiện đại, trong quá trình phát triển này, đòi hỏi sử dụng đất lúa cho các mục đích phi nông nghiệp phải hết sức cân nhắc và tiết kiệm, có như vậy mới phát huy hiệu quả bền vững lâu dài cho nền kinh tế.