Trách nhiệm giải trình được pháp luật quy định nhằm tăng cường sự giám sát của nhân dân để phòng ngừa tham nhũng. Qua thời gian áp dụng, trách nhiệm giải trình theo Nghị định 59/2019/NĐ-CP đã bộc lộ nhiều khó khăn, bất cập và chưa đáp ứng xu thế công nghệ số. Sự ra đời của Nghị định 184/2026/NĐ-CP đánh dấu bước hoàn thiện quan trọng trong hệ thống pháp luật về phòng, chống tham nhũng, lãng phí, tiêu cực, đặc biệt là cơ chế thực hiện trách nhiệm giải trình của cơ quan nhà nước. Qua đó, không chỉ tháo gỡ vướng mắc từ thực tiễn mà còn củng cố niềm tin của nhân dân.

Mở rộng phạm vi, quy định cụ thể nội dung và nguyên tắc giải trình

Một trong những chuyển biến rõ nét nhất của Nghị định 184/2026/NĐ-CP là mở rộng phạm vi điều kiện tiếp nhận các yêu cầu giải trình. Theo đó, các yêu cầu liên quan đến lợi ích công cộng, quản lý tài sản công hoặc những vấn đề dư luận xã hội đặc biệt quan tâm thuộc phạm vi quản lý của cơ quan cũng được đưa vào diện xem xét thụ lý giải trình. Trong khi trước đó, Nghị định 59/2019/NĐ-CP quy định quyết định hoặc hành vi bị yêu cầu giải trình phải “tác động trực tiếp đến quyền, lợi ích hợp pháp” của người yêu cầu.

Cán bộ, công chức các ban, ngành, đoàn thể thành phố dự tập huấn công tác PCTNLPTC, luôn được nhắc về công tác giải trình trong hoạt động công vụ là một trong những giải pháp phòng ngừa.

Bên cạnh đó, nội dung giải trình được Nghị định mới quy định mở rộng và làm rõ thêm về mục đích, lý do ban hành quyết định, thực hiện hành vi; nội dung, phương thức thực hiện quyết định, hành vi và trách nhiệm của cơ quan, tổ chức, đơn vị, cá nhân có liên quan (nếu có). Sự bổ sung này giúp loại bỏ tình trạng giải trình chung chung, né tránh bản chất công việc.

Nghị định 184/2026/NĐ-CP bổ sung thêm Điều 3a quy định 5 nguyên tắc cốt lõi trong thực hiện trách nhiệm giải trình mà các nghị định trước đây chưa thể chế hóa thành điều khoản riêng. Theo đó, việc giải trình phải bảo đảm chính xác, đầy đủ, kịp thời, khách quan, đúng thẩm quyền; bảo đảm công khai, minh bạch; bảo vệ bí mật nhà nước, bí mật công tác, đời sống riêng tư; gắn với chức năng, nhiệm vụ và cá nhân phải chủ động giải trình. Mọi hành vi vi phạm hay cản trở giải trình đều phải bị xử lý nghiêm minh.

Đẩy mạnh ứng dụng công nghệ số và nâng cao vai trò, trách nhiệm của người đứng đầu

Bước đột phá của Nghị định 184/2026/NĐ-CP so với các nghị định trước đây là việc chính thức thể chế hóa hình thức giải trình qua môi trường điện tử. Theo đó, cơ quan, tổ chức, đơn vị, cá nhân có thể giải trình trực tiếp tại cuộc họp, buổi làm việc với người yêu cầu giải trình và giải trình bằng văn bản giấy hoặc qua môi trường điện tử. Nghị định cũng quy định rõ, việc lựa chọn hình thức giải trình phải bảo đảm phù hợp với tính chất, nội dung và yêu cầu giải trình. Quy định này tạo hành lang pháp lý linh hoạt nhưng thống nhất.

Một điểm mới trong Nghị định là phân định trách nhiệm giải trình. So với các nghị định trước chỉ quy định trách nhiệm của người đứng đầu cơ quan, tổ chức đơn vị, thì trong Nghị định mới này, quy định song song trách nhiệm của người đứng đầu và cá nhân thực thi nhiệm vụ, công vụ. Theo đó, người đứng đầu cơ quan, tổ chức, đơn vị có trách nhiệm quy định cụ thể việc thực hiện trách nhiệm giải trình trong nội quy, quy chế làm việc của cơ quan, tổ chức, đơn vị; phân công cá nhân hoặc bộ phận có trách nhiệm tiếp nhận yêu cầu giải trình; tổ chức thực hiện việc giải trình trong phạm vi quản lý của mình; kiểm tra, đôn đốc việc thực hiện trách nhiệm giải trình; xử lý người có hành vi vi phạm khi thực hiện trách nhiệm giải trình và chịu trách nhiệm khi để xảy ra hành vi vi phạm về trách nhiệm giải trình. Trong khi đó, cá nhân thực thi công vụ phải chủ động giải trình, cung cấp tài liệu, báo cáo người đứng đầu và chịu trách nhiệm trước pháp luật về nội dung giải trình của mình.

Nghị định 184/2026/NĐ-CP còn quy định cụ thể chế tài xử lý trách nhiệm cá nhân người đứng đầu nếu trì hoãn, từ chối giải trình không đúng quy định, hoặc cung cấp thông tin sai sự thật. Việc kết hợp giữa công khai dữ liệu trên môi trường số và siết chặt kỷ cương trách nhiệm cá nhân chính là chìa khóa then chốt để đưa công tác giải trình đi vào thực chất, khắc phục tình trạng nại lý do để né tránh trách nhiệm.

Ngoài ra, Nghị định mới này còn quy định cụ thể Thanh tra Chính phủ xây dựng và ban hành khung tiêu chí đánh giá hiệu quả thực hiện trách nhiệm giải trình trong thực hiện nhiệm vụ, công vụ. Theo đó, Thanh tra Chính phủ đã ban hành Thông tư số 02/2026/TT-TTCP quy định cụ thể khung tiêu chí đánh giá, bao gồm nguyên tắc, mục tiêu, yêu cầu đánh giá và cụ thể các thang điểm theo nhóm tiêu chí đánh giá với tổng điểm tối đa 100. Trong đó, các nhóm tiêu chí đánh giá được xác định: tính đầy đủ, chính xác, kịp thời của việc thực hiện giải trình; mức độ tuân thủ trình tự, thủ tục giải trình; mức độ công khai, minh bạch trong giải trình; mức độ đáp ứng yêu cầu của cơ quan, tổ chức, cá nhân có yêu cầu giải trình và việc xử lý vi phạm trong thực hiện trách nhiệm giải trình. Thông tư cũng quy định cụ thể phương pháp chấm điểm và xếp loại kết quả đánh giá đối với trách nhiệm giải trình.

Việc hoàn thiện hành lang pháp lý về trách nhiệm giải trình không chỉ bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của tổ chức, cá nhân mà còn nâng cao hiệu lực, hiệu quả quản lý nhà nước, góp phần xây dựng một nền hành chính phục vụ, liêm chính và minh bạch.

Bài, ảnh: SƠN HÀ