Đất là tài nguyên vô cùng quý giá và quan trọng đối với sản xuất nông nghiệp của vùng ĐBSCL. Tuy nhiên, tác động của biến đổi khí hậu; tình trạng thiếu phù sa; canh tác nông nghiệp theo hướng thâm canh, tăng vụ và lạm dụng hóa chất nông nghiệp… đã và đang làm tài nguyên đất nông nghiệp của ĐBSCL bị suy thoái nghiêm trọng. Làm thế nào để cải thiện độ phì của đất là vấn đề cấp thiết đã và đang được các nhà khoa học, nhà quản lý các tỉnh, thành vùng ĐBSCL đặt ra.

Báo động suy thoái tài nguyên đất

Sản phẩm phân bón thông minh được giới thiệu tại một Hội thảo tổ chức trên địa bàn TP Cần Thơ.

Theo các chuyên gia, các vấn đề về tài nguyên đất ĐBSCL đang phải đối mặt là: độ phì nhiêu và chất lượng đất bị suy giảm; bạc màu đất diễn ra nhanh chóng, mất cân bằng dinh dưỡng và hệ sinh thái đất; tích lũy và lưu tồn các hóa chất độc hại từ việc sử dụng phân bón không hợp lý… Giáo sư Tiến sĩ Võ Thị Gương, Trường Đại học Tây Đô, nêu thực trạng: “Khi đất bị bạc màu sẽ gây ra những ảnh hưởng bất lợi đến các tiến trình trong đất như: chu trình chuyển hóa dinh dưỡng, cấu trúc đất; sự phân hủy và chu trình chuyển hóa chất hữu cơ; hoạt động sinh học của đất; sự giữ nước, thấm nước và thoát nước…”.

Giáo sư Tiến sĩ Nguyễn Bảo Vệ, Nguyên Trưởng Khoa Nông nghiệp và Sinh học ứng dụng, Trường Đại học Cần Thơ, đề cập đến 6 vấn đề liên quan trực tiếp đến tài nguyên đất và canh tác nông nghiệp bền vững tại ĐBSCL: độc canh lúa 3 vụ/năm; lên liếp trồng cây lâu năm; bón phân vô cơ thiếu cân đối; canh tác lúa-tôm sú; tác động biến đổi khí hậu và các đập thủy điện. “Quá trình thâm canh lúa 3 vụ/năm khiến đất không được nghỉ ngơi, dẫn đến bạc màu, cộng với sự mất cân bằng sinh thái khiến sâu bệnh nhiều hơn. Điều này khiến người nông dân phải bỏ ra chi phí ngày càng nhiều cho phân bón, thuốc trừ sâu… nhưng năng suất lại ngày càng giảm. Ghi nhận tại nhiều vùng đất canh tác lúa cho thấy, các hiện tượng như: tình trạng ngộ độc hữu cơ, đất bị nén dẽ không còn tơi xốp, tầng canh tác mỏng hơn, đất chuyển từ màu vàng phù sa sang màu đen…”- Giáo sư Tiến sĩ Nguyễn Bảo Vệ dẫn chứng.

Tại một số tỉnh, thành sự suy thoái tài nguyên đất bắt đầu gây ảnh hưởng trực tiếp đến sản xuất và thu nhập của bà con nông dân. Ông Nguyễn Thành Tài, Phó Giám đốc Sở Khoa học và Công nghệ tỉnh Đồng Tháp, cho biết: “Tỉnh có hơn 29.120ha cây ăn trái. Thời gian qua, sản xuất cây ăn trái có bước phát triển đáng kể và trở thành nguồn thu nhập chính cho nhà vườn. Tuy nhiên hiện nay, sản xuất cây ăn trái của tỉnh đang đối mặt với nhiều khó khăn và một trong số đó là tình trạng suy thoái đất canh tác dẫn đến dịch bệnh bùng phát trên diện rộng”. Bà Nguyễn Thị Kiều, Nguyên Phó Giám đốc Sở Nông nghiệp và Phát triển nông thôn TP Cần Thơ, nhìn nhận: “TP Cần Thơ có hệ số sử dụng đất lúa khá cao 2,79. Bên cạnh đó, do sử dụng quá nhiều phân vô cơ, chưa quan tâm nhiều đến xu hướng sản xuất hữu cơ đã và đang gây ra những tác động xấu đến tài nguyên đất”.

Tìm giải pháp thấu đáo

Trước thực trạng này, các nhà khoa học đề nghị cần chuyển đổi từ mô hình thâm canh cây lúa sang đa canh và xen canh. Cụ thể, giữa các vụ lúa cần xen canh trồng các loại cây ngắn ngày thuộc họ đậu để tơi xốp và cải tạo chất lượng đất. Bên cạnh đó, nhân rộng các mô hình “lúa - tôm - lúa”, “lúa - vịt”… để gia tăng thu nhập cho người dân và cân bằng lại các thành phần dinh dưỡng trong đất. Ông Nguyễn Thành Tài, Phó Giám đốc Sở Khoa học và Công nghệ tỉnh Đồng Tháp, cho biết: “Để khắc phục các nguy cơ gây suy thoái đất, các giải pháp bền vững cho sản xuất cây ăn trái của tỉnh được đề xuất như: nâng cao năng lực chuyên môn về khoa học đất cho đội ngũ cán bộ kỹ thuật; sử dụng các biện pháp quản lý dinh dưỡng hợp lý cho quy trình canh tác cây ăn trái và phòng trừ sinh học. Ngoài ra, tỉnh cũng chú trọng xây dựng hệ thống cơ sở dữ liệu về đất đai nhằm xác định được mức độ thích nghi của đất cho sản xuất cây ăn trái”.

Theo Giáo sư Tiến sĩ Võ Thị Gương, sử dụng phân hữu cơ, phân hữu cơ vi sinh; đồng thời cần phát triển chế phẩm sinh học đa dạng dòng vi sinh vật có ích là yếu tố tất yếu hiệu quả trong cải thiện chất lượng đất. Đây cũng là hướng đi cho canh tác nông nghiệp hữu cơ bền vững. Một số nghiên cứu cho thấy, phân bón sau khi rải xuống ruộng khoảng 60% đạm mất đi do bốc hơi, bị trôi rửa, lúa chỉ hấp thu 40%. Và giải pháp để tăng hiệu suất sử dụng phân bón là sử dụng “Phân bón thông minh lâu tan”. Với công nghệ bao nang sẽ giúp phân tan chậm, giúp cây dễ hấp thu; đồng thời giúp tiết kiệm sức lao động, giảm chi phí sản xuất và tăng năng suất thu hoạch.

Nhiều ý kiến cho rằng, ĐBSCL đang hình thành các mô hình liên kết giữa doanh nghiệp và nông dân khá thành công. Từ nền tảng này, ngành nông nghiệp cần khuyến khích và tạo điều kiện cho các doanh nghiệp “đầu vào” cung ứng phân bón hữu cơ, chế phẩm sinh học góp phần phục hồi sức sống nguồn tài nguyên đất.

Ông Văn Tiến Thanh, Tổng Giám đốc Công ty Cổ phần Phân bón Dầu khí Cà Mau, khẳng định: “Những tiến bộ gần đây trong công nghệ vật liệu mới và công nghệ sinh học mở ra cơ hội cho việc nghiên cứu giữa khu vực công và tư nhân để cung cấp cho thế giới hệ phân bón mới và công nghệ sản xuất, phát triển các quy trình quản lý dinh dưỡng tổng hợp. Để đón nhận thành tựu này, việc mở các lớp tập huấn chuyển giao kỹ thuật quản lý dinh dưỡng tổng hợp cho người nông dân là cần thiết giúp nâng cao hiệu quả sử dụng phân bón, cải thiện tài nguyên đất; giảm tác động đến môi trường và sử dụng hiệu quả hơn các nguồn tài nguyên sẵn có. 

Bài, ảnh: MỸ THANH