Đó là thực trạng chung của các hợp tác xã (HTX) hầm than đước ở Cà Mau hiện nay. Do thiếu cơ chế ưu đãi, hàng loạt lò hầm than của HTX đã ngưng hoạt động…

* Quạnh quẽ xóm hầm than

Xóm hầm than HTX Đồng Tiến chỉ còn vài hộ hoạt động do thiếu vốn mua nguyên liệu.

Vùng rừng ngập mặn ven biển Cà Mau đang vào chính vụ khai thác gỗ đước. Nhưng quang cảnh các xóm hầm than khá đìu hiu. Quanh xóm hầm than của HTX Đồng Tiến (huyện Năm Căn), phần lớn hộ dân đã ngưng hoạt động, lò than thiếu hơi ấm, vắng khói… Từ 25 hộ xã viên lúc mới thành lập (năm 2006) với trên 50 lò hầm than, hiện HTX Đồng Tiến chỉ còn 4 xã viên duy trì sản xuất (chưa tới 10 lò than) nhưng chỉ mang tính cầm chừng. Bởi lẽ, phần lớn xã viên nơi đây bỏ nhà đi làm thuê xứ khác hoặc chuyển nghề... Ông Trần Văn Phụ, Chủ nhiệm HTX, giọng buồn buồn cho biết: "Kể từ ngày được hợp thức hóa, từ giã cuộc sống rày đây mai đó, không phải hầm than lén lút, hoạt động của HTX rất hiệu quả, không chỉ giúp xã viên có thu nhập ổn định mà còn giải quyết công ăn việc làm cho gần 100 lao động xóm hầm than. Không khí náo nhiệt vào mùa vụ ấy giờ không còn nữa bởi hiện tại tôi chỉ là chủ nhiệm của 3 xã viên, tính luôn cả tôi là 4...".

HTX hầm than 1 Tháng 5, HTX hầm than Quyết Thắng… cũng trong tình trạng "thở thác lác" khi từ vài chục hộ xã viên lúc mới thành lập, giờ chỉ còn trên dưới 4-6 hộ hoạt động cầm chừng. Anh Nguyễn Văn Bình, xã viên HTX hầm than Đồng Tiến, ngao ngán: "Sống ở vùng rừng ngập mặn, bộ phận hộ không đất sản xuất như chúng tôi chỉ có hầm than là thu nhập cao và ổn định nhất. Song, do thiếu nguồn vốn mua nguyên liệu nên sản xuất khi thăng khi giáng, khó lòng cạnh tranh được với những người hầm than lén lút bán giá rẻ hơn. Vì vậy, duy trì và cầm cự không bao lâu thì tự khắc phá sản".

Theo thống kê của Chi cục Kiểm lâm Cà Mau, tỉnh hiện có 4 hợp tác xã (HTX) và 2 tổ hợp tác hầm than nhưng chỉ có 58 hộ đăng ký tham gia với khoảng 103 lò than, tập trung chủ yếu ở huyện Năm Căn và Ngọc Hiển. Ông Trần Văn Phụ, Chủ nhiệm HTX hầm than Đồng Tiến, lý giải: Củi đước bây giờ rất khan hiếm, muốn chủ động được nguồn nhiên liệu, HTX phải tham gia đấu thầu với công ty khai thác. Song, xã viên của HTX chưa tiếp cận được với nguồn vốn ưu đãi của ngân hàng nên không chủ động được nguồn nguyên liệu, duy trì sản xuất thường xuyên. Vì vậy, HTX chưa mua được nguyên liệu tốt mà chỉ "tận thu" phần gốc đước từ hộ nhận khoán rừng sau khi họ đã bán phần thân cây rừng cho các công ty khai thác.

* Tiếp lửa cho lò than

Năm 2006, UBND tỉnh Cà Mau chủ trương cho phép thành lập HTX hầm than. Chủ trương này như chiếc phao cứu cánh cho dòng người nghèo di cư không đất sản xuất, sống ven rừng, ven biển. Bởi sau đó, hàng loạt hộ hầm than lén lút "đường đường chính chính" được tham gia vào các HTX, tổ hợp tác và nạn lén lút chặt phá cây rừng hầm than giảm hẳn. Ông Trần Quốc Tuấn, Giám đốc Vườn Quốc gia Mũi Cà Mau, cho biết: Nhà nước cho phép tỉa thưa, khai thác hoặc tận dụng rừng tạp, số này một phần sẽ được bán cho các HTX hầm than. Đây là nguồn nguyên liệu hợp pháp, không chỉ góp phần bảo vệ môi trường, giúp hộ hầm than có thu nhập ổn định, chính đáng mà còn giúp cho lực lượng giữ rừng giảm bớt gánh nặng trước nạn phá rừng trái phép để hầm than. Dân hầm than đa phần không đất đai, thuộc diện hộ khó khăn nên được gia nhập vào các HTX, bà con rất mừng. Song, do chưa tiếp cận được nguồn vốn ưu đãi từ ngân hàng nên các xã viên HTX thiếu vốn mua nguyên liệu. Hệ lụy là sản xuất không liên tục, đầu ra sản phẩm không đáp ứng nhu cầu thị trường, không cạnh tranh về giá được với các lò hầm than "chui" và hộ hầm than có vốn mạnh ở các địa phương lân cận.

"Bơ vơ" và không được "mồi lửa" kịp thời trước mô hình sản xuất mới, việc làm ăn của các HTX hầm than dần sa sút. Vô hình trung, nhiều xã viên trở lại con đường "than tặc", gây áp lực lên tài nguyên rừng. Chỉ tính riêng từ đầu năm 2012 đến nay, Chi cục Kiểm lâm Cà Mau phối hợp với các ngành chức năng địa phương kiểm tra, phát hiện và xử lý hơn 428 lò hầm than trái phép. Ông Lê Văn Hải, Chi cục trưởng Chi cục Kiểm lâm Cà Mau, lo lắng: "Chặt cây làm nhà, dựng chòi, làm vợt cào nghêu… còn đỡ chứ kiểu chặt hầm than tận diệt tài nguyên rất nhanh. Vì hầm than cần lượng gỗ rất lớn. Rừng đang "nóng" lên từng ngày, đặc biệt là thời điểm này, mùa nghêu giống kết thúc sớm nhưng sản lượng giảm so với mọi năm, dòng người chặt phá cây hầm than hòng gỡ gạc tăng hơn".

UBND tỉnh Cà Mau đã phê duyệt "Quy hoạch phát triển làng nghề nông thôn tỉnh đến năm 2015 và định hướng đến năm 2020". Một trong những mục tiêu cụ thể của đề án là củng cố, khôi phục và phát triển 5 làng nghề truyền thống trong đó có nghề hầm than đước. "Chủ trương, quy hoạch đã có, nếu có chính sách hỗ trợ, ưu đãi về nguồn vốn sẽ khuyến khích khôi phục nhanh làng nghề hầm than, tạo việc làm chân chính, thu nhập ổn định cho dân nghèo, giảm bớt nạn chặt phá rừng trái phép và bảo vệ nguồn lợi tài nguyên ven biển"– ông Lê Văn Hải đề xuất.

Việc kiểm tra, tháo dỡ, đập bỏ hầm than "chui" của ngành chức năng chỉ mang tính bề nổi. Ngành chức năng cũng khó lòng kiểm soát và xử lý nạn chặt cây hầm than lén lút. Bởi thực tế đã qua, sau những đợt ra quân rầm rộ giải tỏa lò than chui, hàng loạt lò than mới vẫn mọc lên…

Bài, ảnh: Hữu Tùng