* THANH HUY

Bài 1: LÃNG PHÍ ĐẤT TRỒNG LÚA

Hoạt động sản xuất, xuất khẩu lúa gạo thời gian qua được đánh giá rất khả quan. Tuy nhiên, việc phân bổ lợi ích trong chuỗi sản xuất lúa gạo chưa công bằng. Đại bộ phận người nông dân gánh trách nhiệm chủ lực cung ứng lượng gạo xuất khẩu, đảm bảo an ninh lương thực quốc gia vẫn còn nghèo. Nâng cao thu nhập cho người trồng lúa là bài toán quan trọng cần sớm giải đáp để giữ đất lúa trong bối cảnh ngày càng “teo tóp”!

NGƯỜI TRỒNG LÚA CHƯA ĐƯỢC HƯỞNG LỢI

Trong năm 2011, sản xuất lúa gạo ở ĐBSCL gặp nhiều rủi ro như: hạn hán, xâm nhập mặn... Đặc biệt, trận lũ lịch sử vừa qua, một số nơi mực nước đã vượt đỉnh lũ năm 2000. Nhưng nhờ các địa phương tập trung chỉ đạo quyết liệt và huy động nguồn lực vào công tác phòng chống lũ nên chỉ bị thiệt hại 8.000ha trong tổng số 670.000ha lúa thu đông. Do vậy, có thể khẳng định, đây là năm thắng lợi lớn về sản xuất lúa gạo của ĐBSCL. Sản lượng lúa gạo của ĐBSCL năm 2011 hơn 23,1 triệu tấn, tăng hơn 1,6 triệu tấn so với năm 2010, hoàn thành xuất sắc chủ trương tăng 1 triệu tấn do Chính phủ đề ra. Đặc biệt, năm 2011 nông dân trúng mùa, trúng giá trong cả 3 vụ. Riêng vụ thu đông vừa qua, giá lúa cao nhất trong nhiều năm, lên tới 7.300-7.600 đồng/kg. Đầu năm đến cuối tháng 11, sản lượng gạo xuất khẩu đạt 6,8 triệu tấn, kim ngạch 3,5 tỉ USD, tăng trên 7% về lượng và 16,7% về giá trị so với cùng kỳ năm trước...

Gánh vai trò đảm bảo an ninh lương thực nhưng đại bộ phận người trồng lúa vẫn nghèo, đối mặt nhiều rủi ro. Trong ảnh: Nông dân vùng tứ giác Long Xuyên gồng mình chống cơn lũ dữ 2011, bảo vệ vùng lúa vụ 3. Ảnh: H.P

Các nhà quản lý, nhà khoa học và nông dân đều nhận thấy, sản xuất nông nghiệp, nhất là trồng lúa ở ĐBSCL chứa đựng nhiều rủi ro, chưa ổn định và thiếu bền vững. Tiến sĩ Lê Văn Bảnh, Viện trưởng Viện lúa ĐBSCL, nhận định: Vấn đề rất quan trọng là người trồng lúa thu nhập thấp, khó làm giàu. Vì phần lớn diện tích canh tác lúa theo quy mô nhỏ lẻ, manh mún. Có thể khẳng định: trên cùng một diện tích, sản xuất lúa cho thu nhập, lợi nhuận thấp nhất. Nếu một hộ gia đình trung bình khoảng 5 người trồng 1 ha lúa với 2 vụ/năm, đạt năng suất từ 10-12 tấn; trong đó, chi phí chiếm ít nhất 50%, chỉ còn lại 5-6 tấn. Tính giá lúa ở mức 6.000 đồng/kg, một năm gia đình này thu nhập 30-36 triệu đồng và chỉ được 2,5-3 triệu đồng/tháng. Đem số tiền này chia cho 5 người trong gia đình, mỗi người chỉ được 500.000-600.000 đồng/tháng. Nếu gia đình đó có con ăn học, hay gặp ốm đau bệnh tật, vật giá leo thang, đóng nhiều thứ phí nông thôn..., hộ nông dân này không nghèo thì cũng ở ngưỡng nghèo. Trong khi đó, mức thu nhập thấp của một công nhân làm ở nhà máy hiện nay cũng phải 1,5 triệu đồng/tháng... Theo tính toán, với tình hình hiện nay, một hộ nông dân ở ĐBSCL phải canh tác từ 2-3 ha lúa trở lên mới có thể gọi là “sống được” trong khi thực tế số lượng hộ dân có được diện tích này rất ít. “Sự phân chia lợi ích trong chuỗi giá trị hạt gạo không công bằng, quá thiệt thòi cho người trực tiếp sản xuất. Nông dân còng lưng làm nhưng không quyết định được giá cả. Chỉ biết lúa được giá hay không phải đợi đến lúc thu hoạch. Thị trường gạo thế giới tăng liên tục, người hưởng lợi lớn nhất chính là các doanh nghiệp xuất khẩu vì họ có gạo trong kho. Nhưng các doanh nghiệp này hầu như không đầu tư lại gì cho nông dân trồng lúa. Vì vậy, nông dân vẫn cứ nghèo”- Tiến sĩ Lê Văn Bảnh nói.

* LÃNG PHÍ ĐẤT TRỒNG LÚA?

ĐBSCL có khoảng 2 triệu héc ta đất lúa, quay vòng 2-3 vụ sản xuất trong năm (đông xuân, hè thu, thu đông) lên 3,85 triệu héc ta. Năng suất lúa của vùng bình quân 5 tấn/ha, tạo việc làm và thu nhập cho hơn 1,46 triệu hộ nông dân (chiếm 73,5% trong tổng số hộ làm nông nghiệp toàn vùng)... Nơi đây đóng góp hơn 50% sản lượng lúa, 90% lượng gạo xuất khẩu của cả nước, đảm bảo an ninh lương thực quốc gia. Tuy nhiên, đất trồng lúa của vùng đang đối mặt với tình trạng bị “xâm lấn”, chuyển đổi mục đích sử dụng diễn ra tràn lan. Nhiều vùng lúa đang cho năng suất cao đã bị quy hoạch để xây dựng khu, cụm công nghiệp, khu đô thị...

Sau hơn 4 năm công bố quy hoạch 250ha xây dựng khu công nghiệp (KCN), đến nay KCN Thạnh Lộc (huyện Châu Thành, tỉnh Kiên Giang) vẫn chưa nên hình dáng. Nhiều nông dân bị ảnh hưởng bởi dự án của KCN này lo lắng: “Đây là vùng trồng lúa rất trúng, vụ đông xuân năng suất có khi lên đến 8-9 tấn/ha. Nhưng quy hoạch KCN, thông báo chỉ đền bù 45 triệu đồng/công, nông dân không biết phải đi đâu để mua được miếng đất khác tương đương để trồng lúa”. Ông Đinh Văn Bình, Chủ tịch UBND xã Thạnh Lộc, thừa nhận: Khu đất xây dựng KCN là đất sản xuất lúa rất trúng, riêng vụ đông xuân này ước tính khoảng 10 tấn/ha. Đến nay giai đoạn 1 đã bồi thường được 78 hộ với diện tích 80ha. Tuy nhiên do chưa đầu tư xây dựng hạ tầng nên người dân... thuê lại để trồng thêm 1 vụ lúa”.

KCN Sông Hậu, qui mô gần 340ha nằm ven sông Hậu thuộc địa phận xã Đông Phú, huyện Châu Thành, tỉnh Hậu Giang. Ngay thời điểm này, khó hình dung đây là một KCN vì hàng trăm héc ta đất trống, cỏ dại um tùm. Trước đây, nơi đây là vùng đất trồng lúa tốt nổi tiếng với biệt danh: đồng Lung Sen. Một cán bộ xã Đông Phú, huyện Châu Thành, tỉnh Hậu Giang thừa nhận: “Thu nhập bình quân của lúa và hoa màu trên mỗi héc ta đất ở đây không dưới 70 triệu đồng/năm (chỉ tính giá lúa 2.000 đồng/kg)...

Trong tờ trình gởi Chính phủ, tỉnh Vĩnh Long quy hoạch thêm 5 KCN mới, tập trung ở các huyện Long Hồ, Bình Tân, Bình Minh và Mang Thít với tổng diện tích 1.930ha. Trong đó, có hơn 1.000ha là đất đang sản xuất lúa, nhưng năng suất rất thấp, khoảng 4,07 tấn/ha; thấp hơn mặt bằng chung của tỉnh là 5,05 tấn/ha (so năm 2008). Thế nhưng trên thực tế, nhiều nơi trong vùng quy hoạch các KCN này, người dân trồng lúa đạt năng suất từ 6-7 tấn/ha...

Tiến sĩ Lê Văn Bảnh, Viện trưởng Viện lúa ĐBSCL - đại biểu HĐND TP Cần Thơ), phản ánh: “Từ năm 2006 đến nay, bình quân mỗi năm, TP Cần Thơ mất gần 1.000ha đất nông nghiệp (phần lớn là đất trồng lúa). Đây là vấn đề nóng, cần phải có đánh giá việc chuyển đất nông nghiệp sang các hình thức sử dụng khác hiệu quả như thế nào, để tránh lãng phí. Theo Nghị quyết HĐND mới được thông qua, TP Cần Thơ sẽ tiếp tục mất 1.800ha đất nông nghiệp, trong đó có 1.100ha lúa”.

Theo báo cáo của ngành chuyên môn, đất lúa bị giảm đi trong cả nước 10 năm qua lên đến 270.000ha. Điều này cho thấy đến tình hình sản xuất lúa đang ở mức báo động. Phần lớn, diện tích chuyển sang mục đích phi nông nghiệp là đất tốt, có cơ sở hạ tầng khá hoàn chỉnh, thuận lợi cho thâm canh... Một khảo sát của Phòng Thương mại và Công nghiệp Việt Nam-Chi nhánh Cần Thơ: Vùng ĐBSCL hiện có 20 KCN với tổng diện tích 3.645ha nhưng mới chỉ cho thuê hơn 810ha, đạt tỷ lệ hơn 22%. Các tỉnh, thành ĐBSCL còn thành lập 177 cụm công nghiệp, tổng diện tích 15.457ha. Trong số này, mới có 15 cụm được các doanh nghiệp thuê hơn 700ha đất, đạt tỷ lệ 4,5%. Như vậy, ĐBSCL đang lãng phí diện tích đất rất lớn trong các khu, cụm công nghiệp với diện tích lên đến hơn 17.600ha (hơn 92% diện tích quy hoạch)... Đáng chú ý là hàng ngàn ha đất cặp sông Tiền, sông Hậu từ thượng đến hạ nguồn, được các chuyên gia nông nghiệp, nhà khoa học đánh giá là rất tốt, cần được bảo vệ phục vụ sản xuất nông nghiệp (lúa, cây ăn quả đặc sản, rau màu) đã và đang bị khoác lên chiếc áo KCN. Do chưa sử dụng hết, nhiều diện tích bị bỏ hoang, cỏ mọc um tùm, trong khi chính những nông dân trồng lúa sau khi nhận tiền bồi thường phải khó khăn chuyển đổi sang ngành nghề khác hoặc lên các đô thị lớn để làm thuê kiếm sống...

(Còn tiếp)

Bài cuối: CHÚ TRỌNG NÂNG CAO LỢI ÍCH NGƯỜI TRỒNG LÚA!