Những năm qua, mặc dù diện tích đất trồng lúa có xu hướng thu hẹp, nhưng sản xuất lúa gạo của TP Cần Thơ luôn tăng về năng suất, sản lượng. Tuy nhiên, biến đổi khí hậu, xâm nhập mặn, sâu bệnh diễn biến phức tạp, giá vật tư đầu vào tăng cao… là những thách thức đối với nền sản xuất lúa hàng hóa của thành phố trong điều kiện đất sản xuất ngày càng thu hẹp do quá trình đô thị hóa. Từ thực tế này, ngành nông nghiệp thành phố đã đề ra nhiều giải pháp sản xuất để giữ vững mục tiêu 1 triệu tấn lúa hàng hóa/năm…

Chuyển biến mạnh mẽ

Theo Sở NN&PTNT TP Cần Thơ, quá trình đô thị hóa và chuyển đổi cơ cấu cây trồng đến năm 2012 diện tích canh tác lúa của thành phố giảm hơn 1.780 ha so với năm 2004. Tuy nhiên, năng suất lúa tăng từ 5,2 tấn/ha năm 2004 lên 5,78 tấn/ha năm 2012, sản lượng lúa cũng tăng 10% so năm 2004. Việc ứng dụng đồng bộ các tiến bộ khoa học kỹ thuật trong sản xuất, giúp nông dân giảm chi phí giống, phân bón, thuốc bảo vệ thực vật… Để nâng cao chất lượng lúa hàng hóa, hằng năm TP Cần Thơ dành gần 1 tỉ đồng để phục vụ nhân giống 3 cấp. Đến cuối năm 2012, tổng diện tích sản xuất lúa giống 3 cấp toàn thành phố đạt 4.603 ha; trong đó, diện tích lúa sử dụng giống xác nhận chiếm gần 90%, tăng 4.458 ha so năm 2004. Thành phố còn hỗ trợ lãi suất cho nông dân mua máy phục vụ sản xuất nông nghiệp, các khâu chủ yếu trong sản xuất lúa (làm đất, bơm tưới) được cơ giới hóa 100%; khâu gặt đập, phơi sấy từng bước được đầu tư, bổ sung ngày càng hoàn thiện. Hiện thành phố có 568 máy gặt đập liên hợp, đảm bảo cơ giới khoảng 86% diện tích vụ thu đông 2013; với 1.255 lò sấy, đáp ứng sấy trên 70% sản lượng lúa hè thu năm 2013.

Thời gian qua, việc tổ chức sản xuất theo mô hình cánh đồng lớn (CĐL) được xem là điểm nhấn quan trọng trong việc lược bỏ tầng nấc trung gian trong chuỗi giá trị lúa gạo, đem lại lợi nhuận thiết thực cho nông dân. Tham gia mô hình, giá thành sản xuất lúa giảm hơn 10%, năng suất bình quân tăng 2,6% và lợi nhuận tăng 24,65% so với canh tác truyền thống. Ông Nguyễn Văn Thành, Tổ trưởng Tổ hợp tác Đồng Vạn, ấp Thầy Ký, thị trấn Thạnh An, huyện Vĩnh Thạnh, cho biết: "Trong suốt vụ mùa, cán bộ khuyến nông cùng với bà con đi thăm đồng 3 lần/tháng để kịp thời phát hiện và phòng trừ dịch hại. Tập huấn, hướng dẫn kỹ thuật giúp nông dân sản xuất đúng quy trình IPM, "3 giảm 3 tăng", "1 phải, 5 giảm"... Bà con trong CĐL lấy sản xuất theo tiêu chuẩn GAP làm định hướng nên giảm đáng kể chi phí sản xuất không cần thiết. Cụ thể, thói quen sạ dầy từ 200-250kg/ha giảm còn 120-150kg/ha, số lần phun thuốc giảm từ 2-3 lần/vụ"... Từ kết quả đó, diện tích CĐL không ngừng gia tăng. Khởi phát với 400 ha vụ hè thu năm 2011, CĐL đã nhanh chóng mở rộng diện tích theo từng vụ, từng năm. Đến năm 2012 là 8.890ha và dự kiến cuối năm 2013, diện tích tham gia CĐL của thành phố sẽ chạm mốc 20.534 ha.

Theo quy hoạch của ngành nông nghiệp, thành phố sẽ kiên trì mục tiêu giữ vững sản lượng lúa xấp xỉ 1 triệu tấn/năm cho đến năm 2020. Trong đó, sản lượng lúa đặc sản, lúa chất lượng cao chiếm trên 90%. Ông Phạm Văn Quỳnh, Giám đốc Sở NN&PTNT TP Cần Thơ, nói: Ngành nông nghiệp thành phố tiếp tục đẩy mạnh thâm canh, chú trọng cơ cấu giống, tuân thủ lịch thời vụ; tiếp tục thực hiện mục tiêu sản xuất giống, hoàn thiện cơ sở hạ tầng phục vụ sản xuất vùng lúa chất lượng cao. Đồng thời, xây dựng và nhân rộng mô hình sản xuất lúa theo CĐL, sản xuất lúa theo tiêu chuẩn GAP tiến tới hình thành vùng nguyên liệu lúa chất lượng cao đáp ứng yêu cầu tiêu thụ trong nước và xuất khẩu…

Tìm giải pháp tối ưu

Các chuyên gia đầu ngành nông nghiệp nhận định, kỹ thuật canh tác giải quyết được yêu cầu duy trì độ màu mỡ của đất và tăng năng suất lúa nhưng cũng làm tăng chi phí sản xuất. Vì vậy, các địa phương trồng lúa cần quan tâm giảm chi phí để tăng lợi tức sản xuất lúa. Xuất phát từ thực tế này, UBND TP Cần Thơ đã "đặt hàng" Viện Kinh tế-xã hội TP Cần Thơ thực hiện đề tài "Nghiên cứu cơ sở khoa học xác định giá thành sản xuất lúa hàng hóa trên địa bàn TP Cần Thơ". Đề tài tập trung vào 3 mục tiêu: đánh giá hiện trạng sản xuất lúa; xác định cơ cấu và các yếu tố ảnh hưởng đến giá thành sản xuất lúa hàng hóa. Từ đó xây dựng mô hình dự báo giá thành sản xuất lúa hàng hóa cho 3 vụ lúa chính trong năm. Công tác điều tra giá thành được thực hiện định kỳ hằng vụ sẽ phản ánh được hiện trạng về chi phí canh tác lúa của nông dân. Đồng thời làm cơ sở giúp Sở NN&PTNT TP Cần Thơ tham mưu UBND thành phố ban hành giá thu mua lúa định hướng đảm bảo nông dân có lãi từ 30% trở lên. Bên cạnh đó, việc điều tra giá thành cũng giúp ngành nông nghiệp nắm được kỹ thuật canh tác của nông dân từ đó hướng dẫn, hỗ trợ nông dân các giải pháp canh tác lúa theo hướng bền vững phù hợp với điều kiện địa phương.

Song song đó, khắc phục tình trạng diện tích đất nông nghiệp bị sụt giảm do đô thị hóa, nhiều ý kiến đề xuất TP Cần Thơ cần định hướng sản xuất lúa theo hướng ứng dụng kỹ thuật cao, sản xuất tập trung quy mô lớn, chất lượng và hiệu quả gắn với phát triển mô hình đa canh bền vững. Ông Trần Thế Như Hiệp, Trưởng phòng Nghiên cứu, Viện Kinh tế-Xã hội TP Cần Thơ, đề xuất: "Trong xu hướng sản xuất hiện tại và tương lai, canh tác lúa luân canh hoặc kết hợp với các loại cây trồng khác như rau màu, nuôi thủy sản là cơ cấu mang tính bền vững trong sản xuất. Đây là một trong những giải pháp tối ưu góp phần vào việc tăng cường các giải pháp kỹ thuật tiên tiến trong canh tác, hạn chế dịch hại và ngăn ngừa suy thoái tài nguyên đất lúa". Vấn đề này, cần định hướng và lộ trình thực hiện phù hợp, bởi chuyển đổi cơ cấu mùa vụ, cây trồng vật nuôi phải gắn với thị trường tiêu thụ mới phát triển bền vững. Bởi lâu nay, nông dân đa phần là bán những gì mình có, chứ ít bán những cái thị trường cần.

Hiện nay, thành phố có chủ trương tiếp tục nhân rộng mô hình CĐL, đây là phương thức sản xuất tiên tiến, mang lại hiệu quả tối ưu nhất hiện nay. Ông Trần Ngọc Hải, Phó Chủ tịch UBND huyện Vĩnh Thạnh, chia sẻ: "Để tạo sự đồng thuận trong dân, huyện tiếp tục giữ vai trò là cầu nối giữa nông dân và doanh nghiệp. Ngay từ đầu vụ, huyện tiến hành họp dân triển khai mục đích, ý nghĩa, quyền lợi khi tham gia mô hình; phổ biến các điều khoản hợp đồng ký kết với doanh nghiệp… Chính quyền địa phương nắm chắc yêu cầu của cả 2 phía, làm trung gian kết nối, cùng thảo luận, bàn bạc đi đến thống nhất hợp đồng". Theo Sở NN&PTNT TP Cần Thơ, ngành nông nghiệp thành phố tập trung vận động, hỗ trợ nông dân nạo vét kênh mương, gia cố bờ bao, đầu tư xây dựng trạm bơm điện, trợ giá lúa giống... tại các vùng trồng lúa trọng điểm của thành phố nhằm nâng cao giá trị lúa gạo, giúp nông dân tăng thu nhập trên cùng đơn vị diện tích canh tác. Các mô hình điểm phải đem lại hiệu quả thiết thực, mới thu hút người dân tham gia

Bài, ảnh: MỸ THANH