Đứng trước pháp luật, mọi người đều bình đẳng. Tuy nhiên, trong quá trình tiếp cận và thực thi pháp luật, những đối tượng yếu thế như người khuyết tật (NKT), người nghèo hay đồng bào dân tộc thiểu số thường dễ bị tổn thương bởi sự thiếu hụt kiến thức pháp luật và tâm lý tự ti. Tại hội thảo chia sẻ kinh nghiệm do Cục Phổ biến, giáo dục pháp luật và Trợ giúp pháp lý (TGPL) vừa tổ chức, nhiều câu chuyện thực tế và kiến nghị tâm huyết của các đại biểu cho thấy công tác TGPL đang khẳng định vai trò là người bạn đồng hành tin cậy với người yếu thế trong xã hội. 

Các đại biểu chia sẻ kinh nghiệm thực tế và đề xuất các giải pháp trong thực hiện công tác TGPL.

Những bước chân không mỏi

TP Cần Thơ hiện có khoảng 19.220 NKT, chiếm 1,55% dân số thành phố. Đây là nhóm đối tượng chịu nhiều thiệt thòi về cả thể chất và cơ hội tiếp cận các quyền lợi chính đáng. Bà Huỳnh Ngọc Hồng Nhung, Chủ tịch Hội Bảo trợ NKT, trẻ mồ côi và bệnh nhân nghèo TP Cần Thơ, trăn trở: “NKT thường mang tâm lý tự ti, e ngại tiếp xúc với cơ quan công quyền. Nhiều người gặp khó khăn ngay từ việc viết một lá đơn hay diễn đạt mong muốn của mình, dẫn đến quyền lợi chính đáng bị bỏ ngỏ. Nhiều người thậm chí không biết mình có quyền được TGPL miễn phí, dẫn đến việc âm thầm chịu đựng khi quyền lợi bị xâm phạm”.

Từ năm 2015 đến nay, thông qua sự kết nối của Hội NKT, trẻ mồ côi và bệnh nhân nghèo TP Cần Thơ, các trợ giúp viên thực hiện TGPL miễn phí cho hàng trăm trường hợp. Đặc biệt, công tác truyền thông phủ sóng rộng khắp với hàng chục cuộc phổ biến pháp luật, thu hút hơn 800 lượt NKT tham gia tìm hiểu về Luật Trẻ em, pháp luật về giao thông và Luật NKT. Theo bà Huỳnh Ngọc Hồng Nhung, lợi ích thiết thực nhất chính là giải quyết được những nhu cầu sát sườn của người dân. Không chỉ tư vấn suông, các trợ giúp viên còn trực tiếp hướng dẫn NKT viết đơn xin cấp dụng cụ chỉnh hình, đơn xin hỗ trợ chi phí điều trị bệnh hiểm nghèo, hay đơn xin miễn giảm học phí cho con em NKT. Sự thấu cảm và kiên trì của đội ngũ làm công tác tư pháp đã giúp NKT xóa bỏ mặc cảm, tự tin được chăm sóc sức khỏe và an sinh xã hội.

Tại các vùng sâu của tỉnh Tuyên Quang, công tác TGPL đối mặt với những nút thắt từ mâu thuẫn gia đình. Với địa bàn rộng, gồm 124 đơn vị hành chính cấp xã và hơn 20 dân tộc cùng chung sống, trình độ dân trí không đồng đều là rào cản lớn. Trong các vụ việc dân sự như: ly hôn và thừa kế, mâu thuẫn thường kéo dài dai dẳng, gây rạn nứt tình cảm gia đình. Bà Vũ Thanh Thủy, Phó Giám đốc Trung tâm TGPL Nhà nước số 1 tỉnh Tuyên Quang, chia sẻ: “Nhiều người đi kiện chia tài sản sau ly hôn chỉ nghĩ đơn giản là chia đôi, họ không biết cách chứng minh công sức đóng góp hay xác định hàng thừa kế theo luật định. Để bảo vệ quyền lợi những đối tượng này, đội ngũ trợ giúp viên tại Tuyên Quang đã thực hiện một khối lượng công việc khổng lồ, bám sát từng vụ việc, từ giai đoạn thu thập chứng cứ đến lúc tranh tụng. Chính sự tỉ mỉ này đã giúp nhiều đương sự nhận được phần tài sản xứng đáng, đúng pháp luật, thay vì trắng tay do thiếu hiểu biết”.

Tại TP Cần Thơ, chỉ trong năm 2025, Trung tâm TGPL Nhà nước TP Cần Thơ tiếp nhận mới 227 vụ việc tham gia tố tụng. “Việc trợ giúp viên có mặt ngay từ giai đoạn đầu khi đối tượng bị bắt, tạm giữ đã giúp họ ổn định tâm lý, hiểu rõ quyền và nghĩa vụ của mình. Sự phối hợp nhịp nhàng giữa công an, viện kiểm sát và tòa án giúp nhận diện đúng đối tượng yếu thế, đảm bảo không một ai bị oan sai hay mất quyền lợi chỉ vì nghèo khó” - bà Phan Thị Ngọc Thanh, Phó Giám đốc Trung tâm TGPL Nhà nước TP Cần Thơ thông tin.

Những kiến nghị từ cuộc sống

Để nâng cao chất lượng dịch vụ TGPL, bà Huỳnh Ngọc Hồng Nhung đề xuất, cần thiết lập quy chế phối hợp chính thức giữa Trung tâm TGPL và Hội NKT, trẻ mồ côi và bệnh nhân nghèo; đồng thời bồi dưỡng chuyên sâu cho trợ giúp viên về kỹ năng tiếp cận nhóm yếu thế và biên soạn tài liệu hướng dẫn xử lý vụ việc đặc thù liên quan đến NKT. Tăng cường tiếp nhận yêu cầu qua nhiều kênh, giảm rào cản tiếp cận cho các đối tượng yếu thế. 

Bà Phan Thị Ngọc Thanh cho rằng, cần tăng cường tập huấn cho đội ngũ các cơ quan tiến hành tố tụng để nâng cao nhận thức, chủ động phối hợp chặt chẽ với cơ quan TGPL ngay từ giai đoạn đầu. Xây dựng quy chế phối hợp liên ngành giữa Sở Tư pháp (Trung tâm TGPL nhà nước), công an, viện kiểm sát, tòa án trong xác định, yêu cầu TGPL cho các đối tượng thuộc diện được TGPL trong tố tụng. Bên cạnh đó, cần có chính sách hỗ trợ đối với đội ngũ thực hiện. 

Nhằm nâng cao khả năng tiếp cận về TGPL, góp phần nâng cao nhận thức pháp luật của người dân, bà Vũ Thanh Thủy đề nghị tiếp tục tăng cường thực hiện các hoạt động thông tin, truyền thông TGPL tại cơ sở, đặc biệt là truyền thông mạnh ở vùng sâu, vùng xa, vùng có điều kiện kinh tế - xã hội đặc biệt khó khăn. Cần đẩy mạnh ứng dụng công nghệ thông tin, thực hiện đơn giản hóa thủ tục hành chính, duy trì mở rộng đường dây nóng và đặc biệt là tăng cường tham gia các phiên tòa trực tuyến.

Bà Vũ Thị Hường, Phó Cục trưởng Cục Phổ biến, giáo dục pháp luật và TGPL Bộ Tư pháp, chia sẻ: “Cục Phổ biến, giáo dục pháp luật và TGPL sẽ có những đánh giá cụ thể về từng vấn đề được đặt ra để nghiên cứu tiếp tục hoàn thiện thể chế về TGPL phù hợp với yêu cầu thực tiễn. Từ đó tăng cường và nâng cao hiệu lực, hiệu quả công tác quản lý nhà nước về TGPL để TGPL luôn là địa chỉ tin cậy của người nghèo, người dân tộc thiểu số và người thuộc diện TGPL”.

Bài, ảnh: PHI YẾN