Kỳ 3: HỆ LỤY TỪ “KHÁT” ĐẦU TƯ

Sự phát triển ồ ạt của các khu công nghiệp (KCN) vùng ĐBSCL đã góp phần đáp ứng yêu cầu tăng tỷ trọng khu vực II (công nghiệp- xây dựng) trong cơ cấu kinh tế GDP tuy nhiên cũng đã phát sinh không ít rắc rối. Đó là - môi trường ngày càng ô nhiễm, nguồn nước mặt tại nhiều nơi gần KCN không thể sử dụng, đời sống của cư dân ven KCN bấp bênh. Nhiều KCN hoạt động trên mười năm vẫn chưa xây dựng được nhà máy xử lý nước thải tập trung. Phần lớn các dự án đầu tư vào KCN tập trung trên lĩnh vực chế biến nông- thủy sản, may mặc… sử dụng nhiều lao động, giá trị gia tăng của ngành không cao.

Thiếu chiến lược phát triển...

Đa phần dự án thu hút vào KCN chủ yếu là dự án công nghệ thấp, lạc hậu và sử dụng nhiều lao động, còn công nghiệp chế tạo không nhiều. Sự nóng vội lấp đầy KCN của các tỉnh, thành trong khu vực đã tạo nên cuộc cạnh tranh không cần thiết giữa các tỉnh khi mời gọi đầu tư. Thể hiện rõ nhất là có địa phương, giá thuê đất công nghiệp trong KCN từ 60- 80 USD/m2 đất suốt dòng đời dự án, nhưng cũng có địa phương chỉ 0,5- 1 USD/m2. Ngoài ra, DN đầu tư vào KCN còn được miễn, giảm tiền thuê đất, hỗ trợ đào tạo lao động, giải phóng mặt bằng... Theo nhận định của các chuyên gia, DN quyết định đầu tư vào địa phương, yếu tố quan trọng đặt lên hàng đầu là môi trường kinh doanh, lợi nhuận, thái độ của lãnh đạo địa phương, tay nghề lao động của người lao động, chứ không phải là những ưu đãi. Tại hội nghị xúc tiến đầu tư vào vùng ĐBSCL đầu tháng 9-2010 tổ chức ở TP Cần Thơ, các tỉnh, thành thống nhất đưa 122 danh mục dự án mời gọi đầu tư. Phần lớn tập trung trên lĩnh vực chế biến, du lịch, còn những dự án đầu tư nhà máy xử lý nước thải, rác thải, giáo dục- y tế không nhiều. Mặt khác, dự án chưa đủ sức lan tỏa vùng, hay thể hiện tính kết nối giữa các địa phương.

KCN Trà Nóc I & II hiện có 141 dự án đang hoạt động, nhưng vẫn chưa xây dựng nhà máy xử lý nước thải tập trung. Ảnh: T. HÀ

Theo định hướng phát triển được Thủ tướng Chính phủ phê duyệt đến năm 2010, toàn vùng sẽ có 31.500 ha và năm 2020 là 50.000 ha diện tích đất dành cho phát triển khu- cụm công nghiệp (K-CCN). Tuy nhiên, đánh giá của các ngành chức năng, chuyên gia, việc qui hoạch, phát triển K-CCN của khu vực chưa gắn quy hoạch với sự phát triển kinh tế- xã hội từng địa phương và kết nối toàn vùng. Hầu hết các K-CCN trong vùng đều quy hoạch theo hướng đa ngành nghề, dự án đầu tư vào khu vực này tập trung vào ngành công nghiệp nhẹ, chế biến nông- thủy sản, dệt may và sử dụng nhiều lao động... Hiện nay, tỷ lệ lấp đầy KCN đạt thấp là do công tác giải phóng mặt bằng, tái định cư... còn nhiều trở ngại. Hơn nữa, suất đầu tư hạ tầng ở vùng ĐBSCL cao hơn các vùng khác, do nền đất yếu và việc mời gọi doanh nghiệp đầu tư hạ tầng không dễ dàng. Như tỉnh Vĩnh Long, suất đầu tư KCN bình quân 27 tỉ đồng/ha. Hiện tỉnh có 2 KCN tập trung và 1 tuyến công nghiệp với tổng diện tích quy hoạch 421 ha (đất công nghiệp 275 ha) thu hút 27 dự án đầu tư (8 dự án FDI) thuê 125 ha đất công nghiệp, vốn đăng ký 2.364 tỉ đồng và 97,5 triệu USD; đồng thời, giải quyết việc làm cho khoảng 13.500 lao động.

Ông Võ Thanh Hùng, Trưởng Ban quản lý Các khu chế xuất và công nghiệp Cần Thơ, cho biết: “Phát triển KCN ở vùng ĐBSCL là rất khó khăn, vùng đất thấp, lũ nên suất đầu tư cao hơn các khu vực khác đến 30%. Hiện nay, tại Cần Thơ, suất đầu tư điều chỉnh theo Nghị định 69, giá thành đã 60-70 USD/1m2. Trong khi giá thuê đất ở KCN thành phố chỉ khoảng 70- 80 USD/m2 trong suốt dòng đời dự án. Nếu lấy đất nông nghiệp làm đất KCN thì phát triển công nghiệp không thể bù nổi cho nông nghiệp, do nội lực của ngành còn yếu kém. Một nghịch lý khác nữa là thu hút DN đầu tư (nhất là DN FDI) hiện nay chủ yếu giải quyết việc làm, thu thuế, còn việc chuyển giao công nghệ là rất khó”. Theo ông Hùng, việc phát triển KCN phải dựa vào lợi thế của từng địa phương, không nên phát triển diện tích rộng, tràn lan mà phải hướng đầu tư chuyên sâu. Vì giá trị gia tăng từ các DN trong KCN hiện nay không cao.

Theo các chuyên gia kinh tế, ĐBSCL có nhiều tiềm năng về phát triển nông- thủy sản, nên nhiều địa phương khi lập dự án mời đầu tư đều có quy mô, xuất phát điểm gần giống nhau. Do vậy, không phát huy được lợi thế của từng tiểu vùng và xu hướng mạnh ai nấy làm đã trở thành lực cản cho sự phát triển chung. Trong vài năm gần đây, hầu như năm nào các tỉnh, thành trong vùng cũng tổ chức hội nghị mời gọi đầu tư khá qui mô ở trong và ngoài nước, rất tốn kém, nhưng hiệu quả cuối cùng lại không như mong đợi. Thêm vào đó, chất lượng nguồn nhân lực là yếu tố quan trọng để mời gọi đầu tư. Các tỉnh, thành trong vùng đều có chính sách thu hút nhân tài, nhưng hầu như không mời gọi được những người giỏi ở lại, do môi trường làm việc thiếu tính chuyên nghiệp. Việc gỡ những nút thắt này đang trở nên bức thiết đối với sự phát triển chung của toàn vùng.

Ô nhiễm tràn lan: Nguy cơ đóng cửa hàng loạt KCN

Thông tư 08/2009/TT-BTN-MT của Bộ Tài Nguyên và Môi trường hướng dẫn thực hiện Nghị định 21/2008/NĐ-CP sửa đổi, bổ sung về Luật Môi trường qui định đến 31-12-2010, các KCN đã và đang hoạt động nếu chưa xây dựng nhà máy xử lý nước thải sẽ bị đóng cửa. Nếu thực hiện đúng tinh thần Thông tư này, thì hàng loạt KCN sẽ bị đóng cửa. Hàng ngàn công nhân sẽ thiếu việc làm, hoặc mất việc, an sinh xã hội mất cân bằng. Thực trạng ô nhiễm môi trường đã trở thành vấn nạn của các KCN hiện tại trong vùng. Việc giải quyết bài toán này không dễ dàng.

Theo Phó Giám đốc Sở Kế hoạch và Đầu tư tỉnh Vĩnh Long Phạm Thành Khôn, tình trạng ô nhiễm môi trường ở các KCN cũng một phần do lỗi địa phương. Hầu như các tỉnh, thành trong vùng chưa xây dựng xong nhà máy xử lý rác thải, nhiều KCN không có nhà máy xử lý nước thải tập trung để hỗ trợ DN trong hoạt động. Công nghiệp phụ trợ cho DN cũng chưa phát triển kịp yêu cầu. Khi kiểm tra ô nhiễm môi trường thì phạt DN, đỗ lỗi cho họ, nói DN không quan tâm môi trường. Trên thực tế, các DN hoạt động trong KCN đa phần đều xuất khẩu hàng hóa đi các nước châu Âu, Mỹ, Nhật Bản...là những thị trường đòi hỏi nhiều tiêu chí khắt khe, nếu sản phẩm không thân thiện với môi trường thì DN khó mà ký được hợp đồng. Phải nhìn nhận mình đã hỗ trợ gì cho DN khi mời gọi đầu tư, hiện nay Vĩnh Long cũng chỉ tập trung công tác cải cách hành chính là chủ yếu.

Ông Phan Thành Phi, Trưởng Ban quản lý Các KCN Long An, cho biết: “Một thực tế khác nữa là khi xây dựng KCN, các nhà đầu tư hạ tầng phải tiến hành xây dựng nhà máy xử lý nước thải tập trung. Đó là quy định bắt buộc, nhưng cần quy định rõ ràng, bởi công ty đầu tư hạ tầng còn phải xem nhà đầu tư thứ cấp hoạt động trên lĩnh vực gì và khi lấp đầy diện tích đất công nghiệp thì lượng nước thải ra môi trường bao nhiêu để tiến hành xây dựng nhà máy”. Hiện nay, hầu hết các KCN trong vùng đều theo hướng nhà đầu tư thứ cấp phát triển đến đâu sẽ xây dựng nhà máy xử lý nước thải tới đó, bởi đầu tư nhà máy rất tốn kém. Trong 41 DN đầu tư hạ tầng KCN Long An, mới 33 dự án đã lập và được phê duyệt báo cáo đánh giá tác động môi trường. Trong đó, chỉ 12/19 dự án đi vào hoạt động (chiếm 63%, tại 9 KCN và 3 KCN nằm trong KCN Đức Hòa III) đã và đang xây dựng nhà máy xử lý nước thải tập trung. Chất thải rắn hiện tỉnh chưa có nơi xử lý cho các KCN. Riêng tại KCN Đức Hòa I có Công ty TNHH Ngọc Tân Kiên hoạt động trên lĩnh vực xử lý chất thải công nghiệp nguy hại còn đang trong giai đoạn vận hành thử, nhưng công suất xử lý không đáp ứng so với khối lượng chất thải nguy hại phát sinh từ các KCN trên địa bàn tỉnh.

Còn các KCN tại TP Cần Thơ, dù ra đời sớm hơn các địa phương khác, nhưng đến nay vẫn chưa có nhà máy xử lý nước thải, dù có đến 141 dự án đang hoạt động. Lãnh đạo thành phố, cùng các ngành chức năng đã bàn bạc hơn hai năm qua về phương án đầu tư, mời gọi đầu tư nhà máy xử lý nước thải cho KCN Trà Nóc I & II nhưng thủ tục tiến hành rất chậm. Theo ông Võ Thanh Hùng, Trưởng Ban quản lý Các khu chế xuất và công nghiệp Cần Thơ, đây là bài học đắt giá cho công tác quy hoạch phát triển. TP Cần Thơ không có nhiều quỹ đất cho phát triển công nghiệp, do vậy, phải chọn lọc dự án. Các địa phương liên kết lại, dựa vào lợi thế từng tiểu vùng mà mời gọi đầu tư. Có như vậy mới giải quyết được những nút thắt hiện tại.

---------------

Kỳ cuối: CẦN ĐÒN BẨY BẰNG CƠ CHẾ ĐẶC THÙ